çentik

Dikkat, dinleniyorsunuz!

2012-01-21T00:17:00.000+02:00

Bandista [Daima!]; James Blake [James Blake]; Midlake [The Courage of Others]; Zaz [Zaz]; Erik Truffaz [In Between]; Lisa Ekdahl [At The Olympia, Paris]; Paul Motian [The Windmills Of Your Mind]; Charles Lloyd Quartet [Mirror]; Alina Orlova [Mutabor]; Caro Emerald [Deleted Scenes From The Cutting Room Floor]; PJ Harvey [Let England Shake]; Sonbahar; Pink Martini and Saori Yuki [1969]; The Tree Of Life; Tom Morello [Union Town]; Ibrahim Ferrer [Bueno Vista Social Club Presents Ibrahim Ferrer]; Charles Lloyd MariaFarantouri [Athens Concert]

Let Me Go - Erik Truffaz; Limit To Your Love - James Blake; Lotus Flower - Radiohead; On Battleship Hill - PJ Harvey; Taya Tan - Pink Martini; Guateque Campesino - İbrahim Ferrer; Roscoe - Ellie Goulding; Rulers, Ruling All Things - Midlake; Les Passants - Zaz; Funeral Canticle - John Tavener; Oratoryo - Khacadur Avedisyan; Pembe Mezarlık - Model; A Sunday Smile - Beirut; Back It Up - Caro Emerald; Senden Bana Yar Olmaz - Nim Sofyan

Uydular ve de Uzak Komşu Gezegenler

2012-01-10T21:49:00.000+02:00

Kapıdan içeriye girdiğinde akşamsütü kuşları da girdi seninle. Kozalarından yeni çıkmış kelebekler kanatlarını telaşla çırparak masalara dağıldı. Yağmurda ıslanmış saçlarında da geldi seninle. Ardından esen hafif bir esinti masalardaki mumları dalgalandırdı ve bardakları ışıldatan kısa bir aydınlanma oldu. Bir süre kapıda durdun ve içeriye baktın. Gözlerini sanki teleskopuna dayamıştın da kendi dünyandan çıkmadan başka dünyalara, başka evrenlere bakıyordun.

O sırada Ed'in seçtiği şarkıdan anlamalıydım. Denizleri olmayan bir harita gibi, ağırçekimde kalmış bir ırmak gibi senin sevginin de bir sınırı vardı. Halbuki ben o haritalarda kendime bir ırmak bulmuş ve su boyunca günlerimi savurarak dolanıyordum. Gamsız ve de kedersiz, aklımda neşeli şarkılar vardı. Ama daha ilk görüşümde seni, anlamalıydım. Ben ancak senin dünyana komşu bir gezegen ya da en iyi ihtimalle senin dünyanın uydusu olabilirdim. Ama gökyüzünde seni ısıtacak bir güneşe yer yoktu. Bilemedim ve sen, Take Five'ın o loş ve de boş salonunda gelip yanıma oturdun. Bana bakıp gülümsediğinde James Blake hâlâ seni anlatıyordu.

PJ Harvey: Sallan İngiltere Sallan!

2012-01-10T15:35:00.000+02:00

Açıkçası 2007 tarihli albümünden sonra ne yapacağını merakla bekliyordum. White Chalk (Beyaz Tebeşir) o kadar yoğun, iç acıtıcı, tek kişilik bir trajedi albümüydü ki sonrasına ne kaldığını kestiremiyordum. Albümün içinden dinmeyen ağıtlar, tutulamamış yaslar, sonu gelmeyen taziyeler çıkıyordu. Şarkılar, söylendiği uçsuz bucaksız kırları dolaşıp yaşadığım kente geliyordu ve tıkış tıkış apartmanların duvarlarına çarpıyordu bu ağıtlar, yaslar, taziyeler. Bu nedenle White Chalk'ı dinlerken bir yandan da Polly Jean Harvey'in gitarıyla, piyanosuyla, arpıyla, bonjosuyla yeni bir albümde nerelere gideceğini, nerelere varacağını ve ardına düşenleri nerelere götüreceğini merak ediyordum.

Sonra zamanı geldi çattı. Bir ay kadar önce yeni albümünü yayınladı. Kendi içine baktığı ve hırçın, asi, uslanmaz, acılı yönlerini anlattığı yıllardan sonra tıpkı kendi içine bakarkenki gibi keskin bakışlarını yaşadığı topraklara, parçası olduğu tarihe dikmiş Harvey. Dobra dobra, dolaysız, pazarlıksız ve derinden şarkılarla çıkıp gelmiş. Yeni albümü ile hem dinleyenlerini hem de ülkesini, ülkesinin her coğrafyaya en az bir kez değen yayılmacı geçmişini sallamaya, havalandırmaya karar vermiş. Bu nedenle olsa gerek albümün ismi Let England Shake! (Bırakın İngiltere sallansın) olmuş.
Devamı >>

Gravöl

2011-12-26T23:19:00.002+02:00

İnsan her zaman kabuslardan uyanacak değil ya! Bazen de hayat dolu rüyalardan uyanabilir. Bir süredir aklım Hayat Ağacı ile meşgul. Açıkcası bu film, bende film çekme isteği uyandırdı. Daha önce hiç bir filmden sonra böyle bir istek dolmamıştı içime. Yusuf Atılgan'ın sinemdan çıkmış insanına benzerdim sinemadan çıkınca. O kadar. "Elime kamera alayım" dediğim olmamıştı. Aklıma girdi Hayat Ağacı. Tabii ki rüyalarıma da.

Rüyamda sinemadayım. Çocukluğumun Şan Sineması gibi kocaman bir salonda oturuyorum, tek başıma. Film bitmiş, jeneriği geçiyor önümden. Yazılar, isimler. Ben ise fonda çalan müziğin içindeyim. Çok tanıdık, çok bildik bir şarkı. Yıllardır peşinde koşmuşum, hasretini çekmişim de oracıkta karşıma çıkıvermiş gibi. Kalbim çarparak dinliyorum. Hani dilimin ucunda şarkının adı, sanki sözlerini mırıldanıyorum. İşte o sırada filmde yer alan tüm şarkıların isimleri geçmeye başlıyor. Şarkı isimlerinin altında ise bestecisinin ismi: Bilge İmamoğlu. "Evet, tabii ya!" diye bağırıyorum yerimde. "Böyle güzeldi" diyorum "o şarkılar". Ve o sırada fonda çalan şarkının adı geliyor önüme: Gravöl. Melih ve Bilge birlikte yazmışlardı şarkıyı. Bahçede, kocaman selvilerin altında oturup çaldıklarını hatırlıyorum. Mayıs'dı ayı ve şefkatli bir güneş vardı gökyüzünde. Nasıl da sevmiştim o şarkıyı, o şarkıları. Rüyadan uyanasım gelmedi. Rüyanın içinde "Az daha uyuyayım da kulaklarımda günlerce yankılansın bu şarkı" diye diye uyandım tabii ki.

Uyanınca yatağın kenarına oturup kendi kendime mırıldandım şarkıyı. Yeniden, yeniden, yeniden çağırdım geçmiş 20 yılımı.

Beklerken

2011-12-23T13:19:00.002+02:00

Yarım saat kalmıştı. Bir sigara yakmış, kenarda bekliyordum. Yukarılarda kırlangıçlar uçuşuyordu ve hafif bir serinlik vardı havada. Hırkamı geçirdim üstüme. Bekledim. Bir çocuk geldi iki kadının elinden tutarak. Hepsinin gözü yaşlı. Kadınlardan genç olan diğerinin elini öperken ağlayarak otobüse bindi çocuk. Koltuğuna oturup başını yasladı cama. Hemen ardından çıkan genç kadının eşarbı omuzlarına düşmüştü. Çocuğun yanına yığıldı kaldı bir süre. Çocuk elini cama götürdü. "Dedem yine elinde ekmeklerle çıksa gelse." der gibi. Yaşlı kadın gözyaşlarını sildi. Siyah eşarbının altından kır saçları görünüyordu.

Bir sigara daha yakıp bekledim. Muavin yanıma gelip "Haydi abi, gidelim!" demese bin yıl daha bekleyebilirdim. Ama belliydi, gelmeyecektin. Etrafıma bakınıp bindim. Çocuk ve kadının hıçkırıkları duyuluyordu kesik kesik. Camın ardında kırlangıçlar uzaklaşıyordu bulutlara doğru. Radyoda bir şarkı "Ne yaptıysam olmadı, ne çare. Unutamadım, gitti!" diyordu. Oturdum ve akşama karışan dağlar boyunca gittim.

La mise en page: Bir afiş işi vardı da!

2011-12-04T23:16:00.001+02:00

Afiş tasarlamaya başlayalı neredeyse 15 yıl olmuş. Üniversitede kulüp etkinlikleri için duyuru afişleri hazırlamakla başladı tasarımlarım. Bazen haftada iki afiş yapmak gerekirdi: Söyleşi, konferans, kitap tartışması için ayrı ayrı. Afişler, el ilanları PowerPoint'te hazırlanır, A4'e çıktı alınır, sonra da gerekirse ya A3'e büyütülür ya da A5'e küçültülürdü. Okulun karşısında, Feycan Kafe'nin hemen yanında üniversitenin poster, web tasarımı işlerini yapan bir baskı merkezi vardı. Tabii ki laptop, notebook, netbook, tablet vb. gibi bazı günümüz alışkanlıkları o zaman yoktu. Evde ise yaklaşık altı kişinin başında beklediği bir tane masaüstü bilgisayar vardı. Haliyle başına oturup saatlerce afiş tasarlamak falan mümkün olmuyordu. İşte o baskı merkezinin sahipleri ve çalışanlarının çok yardımları olmuştur afişlerde. Bazen günde 4-5 kez gitmem gerekirdi. Biraz söylenirler ama boştaki bir bilgisayarın başına geçip imzaya afiş yetiştirmeme de ses çıkarmazlardı. Bir yandan özene bezene afişin etkileyiciliğine odaklanırdım, bir yandan saate. Çünkü afişleri etkinlikten iki hafta önce üniversite yönetimine onaylatmak gerekiyordu.
Sonra PowerPoint'in tasarım olanaklarını öğrendikten, kullandıktan ve PowerPoint'ten sıkıldıktan sonra CorelDraw'a terfi ettim. İlk afiş tasarımının üzerinden dört yıl geçmişti ve baskı merkezinin sahibiyle, çalışanlarıyla ahbap olmuştuk. Yıllarca PowerPoint eziyeti çektikten sonra baktılar ki ben mekanlarına demir attım, bana bir grafik tasarım programı göstermeye karar verdiler. O dönemde evde bir bilgisayarım da olmuştu. O gün bugündür CorelDraw kullanırım. İlk zamanlar PowerPoint'te yaptığım tasarımların hemen hemen aynısını yapıyordum ama dene yanıla farklı tasarımlar yapmayı da öğrendim. Çentik sayıları için kapaklar tasarlarken yavaş yavaş kendimce farklı bir tarza yaklaştım hatta.
Grafik tasarımını az biraz öğrendim işte öğrenmesine ama uzun yıllara dayanan bu uğraşının ben farketmeden küçük çaplı bir beceriye dönüştüğünü de anlamadım. Ta ki Mustafa üç yıl önce "Dostum bizim vakfın sinema gösterimlerine afiş yapar mısın?" diye soruncaya kadar. Kendimce bir tasarım yaptım ve beğenildi. Bir yıl sonra bir afiş daha, sonraki yıl ve daha sonraki yıl bir afiş daha derken Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı'nın "Psikanaliz ve Sinema" etkinliğinin afişlerini dört yıldır üretmeye devam ediyorum. Ayrıca vakfın geçen aylarda düzenlenen kongresinin de afişini tasarladım (gerçi asıl beğendiğim tasarımı değil de daha sade olanı seçtiler).

Ayrıca bu yıl Türkiye Psikiyatri Derneği Bülteni'nin tasarımını da üstlendim. Bir sayı yayınlandı, yeni sayı sanırım bu hafta dernek sayfasına konacak. Bülten'de beni en çok heyecanlandıran ise kapak sayfasını tasarlamak oluyor. Hem psikiyatriyi, hem güncel gelişmeleri, hem bilimsel yönelimleri aynı anda çağrıştırabilecek bir kapak tasarlamaya çalışıyorum. Bir önceki sayıda beyin görüntüleme araştırmalarında sık kullanılan yüz okuma testlerinden bir ifade ile kadına yönelik şiddeti bağlamaya çalıştım. Yeni sayıda ise farklı steteskoplar ile hekimliğin güncel halleri arasında bağlantı kurmaya çalıştım.

Gelecek ne kadar sürer?

2011-11-30T23:40:00.001+02:00

Kuşak olamamış bir nesiliz belki de. Kökleri kesilmiş, dalları kırpılmış. Körpecik ortalığa atılmış. Duvarlar üstümüze çökmüş, dönülen köşelerden ateşler saçılmış üzerimize. Özcan Alper, Sonbahar için Express'e verdiği mülakatta sosyalizm düşüncesi ile 90'lı yıllarda tanışanların belli bir romantikliğinin, ortak bir duygudaşlığının olduğunu belirtiyordu. Hani "akıntıya karşı durmak" anlamında falan değil, geçmişle ve gelecekle bağının olmaması, böylesi bir bağın hiç varolmaması, göbeğimizi kendimizin kesmesi anlamında. Bir duvar yıkılmış, yanlış bir deney bitmiş ve yanılgı ortaya çıkmıştı. Aile, okul, devlet, kitaplar, ıvır zıvır, herşey aynı teraneyi söylüyordu.
Bizler için ise geriye kalan tufandı. Tufanın içinde dostlarını, benzerini arayan, arayan, arayan ama bulamayanlardık biz. Öyle de kaldık zaten. Üstümüzden tarih geçti.
Gelecek Uzun Sürer'deki Sumru, o dostlardan işte. Çok tanıdık, çok bildik. Hele Ahmet... Cinahmed... Yurtta oda arkadışımız, Olgunlar sokakta sahaftı kendisi. Can'dı. Biraz Stalker, biraz Angelopulos'tu. Sanki çok ama çok yaşamıştı. Çünkü üstüne eski kuşakların yorgunluğu çökmüştü. Ve işte o mirasla baştan aşağıya insandı. Hep aşıktı. Şiirler yazdı. Hep bekledi. Karşılıksız. Harun ise bir kol uzatma mesafesindeydi. Hemen dibimizdeydi. Kardeşti. Yılkıya bırakılmış atlar gibi özgür, koştu, gitti.
Biz hep birbirimizi aradık durduk ama üstümüzden tarih geçti.
Özcan Alper boşuna Sumru'ya ağıtlar aratmamış. Ve boşuna uzun bir yürüyüşe çıkarmamış buz tutmuş gölün kenarında, Khaçadur Avedisyan'ın Ororotsayin'ı ile. Altında kaldığımız tarihin tozu dumanı içinde arayıp da bulamadığımız annelerimizin kulaklarımızda yankılanıp duran ninnisiyle.
İçime işledi, perişan oldum.

Üç sonbahar, üç kış ve üç ilkbahar

2011-11-20T11:20:00.003+02:00

Toz içindeki bir patikadan çıkılırdı bahçeye. Yer yer dökülen yüksek duvarların, yer yer yıkılan fabrika bacalarının, çürümeye bırakılmış metal iskeletlerin arasından yürünür ve demir kapısına varılırdı. O geldiğinde güneş tepedeydi ve selvilerin gövdesine tutunarak tüm bahçeyi aydınlatıyordu. Gölgeler, ışıltılar, eğreltiotları kıpırtısız bekliyorlardı. Durdu ve bir süre öylece bahçenin içine saklanmış sesleri duymaya çalıştı. Az sonra içeri girecek ve orada üç sonbahar, üç kış ve üç ilkbahar geçirecekti. Girecek ve orada kendisine yürüyecekti.

Çavdar Tarlasının Kıyısında Bekleyenler ve Oralara Hiç Uğramayanlar

2011-11-12T01:15:00.002+02:00

"The maenads tought us there were two ways through life – the way of nature and the way of grace. You have to choose which one you’ll follow.
Grace doesn’t try to please itself. Accepts being slighted, forgotten, disliked. Accepts insults and injuries. Nature only wants to please itself. Get others to please it too. Likes to lord it over them. To have its own way. It finds reasons to be unhappy when all the world is shining around it. And love is smiling through all things."

"Rahibeler bize hayat boyunca izlenebilecek iki yol olduğunu öğrettiler: Keyfiyet Yolu ve İnayet Yolu. Hangi yolu izleyeceğini sen seçmelisin.
İnayet, kendi içinden geldiği gibi hareket etmeye çalışmaz. Umursanmamayı, unutulmayı, sevilmemeyi kabullenir. Hor görülmeyi ve incitilmeyi kabullenir.
Keyfiyet ise yalnızca kendi istediği gibi hareket etmeyi sever. Diğerlerine de kendi istediğini yaptırır. Onların üzerine hakimiyet kurmayı sever, kendi bildiğini okur. Tüm dünya onun etrafında ışıl ışıl parlarken mutsuz olmak için nedenler bulur. Sevgi ise tüm bunlar sırasında gülümser.

Bize inayet yolunu sevenlerin sonu kötü olmaz diye öğrettiler.

Sana karşı dürüst olacağım... Her ne çıkarsa karşıma..."

The Tree of Life - Terrence Malick

Hayat biz provadayken başımızdan geçen doğaçlamaların toplamıdır

2011-02-09T22:18:00.005+02:00

Laukinis šuo dingo [Alina Orlova]; The Assassination of Jesse James by The Coward Robert Ford [Nick Cave/Warren Ellis]; Şu anda! Şimdi! [Bandista]; Lhasa [Lhasa de Sela]; Handmade [Hindi Zahra]; A Thousand Shark's Teeth [My Brightest Diamond]; L'indispensabile [Vinicio Capossela]; For The Ghosts Within [Wyatt/Atzmon/Stephen]; North Star Deserter [Vic Chesnutt]; The Tide Has Changed [Gilad Atzmon and The Orient House Ensemble]; Innundir Skinni [Ólöf Arnalds]; Disco Inferno [Enprovaze]; Lumen [No Blues]; Çocukça Şarkılar [Yıldız İbrahimova]; Pace e Male [Têtes de Bois]; Highway Rider [Brad Mehldau]; Tides [Sparrow Falls]; Ege Bamyasi [Can]

Vinur Minn [Ólöf Arnalds]; Menulis [Alina Orlova]; De Cara A La Pared [Lhasa de Sela]; Bass Player [My Brightest Diamond]; Che Cosse Lamor [Vinicio Capossela]; Chain [Vic Chesnutt]; Take It As It Comes [The Doors]; Vitamin C [Can]; Song For Jesse [Nick Cave/Warren Ellis]; Les Anarchistes [Léo Ferre]; Beautiful Tango [Hindi Zahra]

Şu anda! Şimdi! [Bandista]

Tekel Tekel: Değerli kardeşlerim bakın biz gemi indirimi yapıyoruz. Ben böyle ayaküstü müjdelere pek alışık liderlerden değilim. Biz Tekel’le ilgili süreci daha önce bütün sendika temsilcileriyle konuştuk, kendilerine gerekeni söyledik. Şu anda Tekel’de depodan başka hiçbir şey yok. Artık üreten bir yer değil. Özelleştirme kapsamı içerisinde Tekel artık devrediliyor ve arzu edenler ihbar tazminatını, kıdem tazminatını zaten alıyor. Bunun yanında isteyenlere 4 C’de istihdam kapısını açıyoruz. Kusura bakmayın biz sizi şu andaki işlevinizde istihdam edemeyiz. Bu konudaki gerekli çalışma zaten yapılıyor. Gerekli olanları sendika temsilcilerine sorarsanız onlar size anlatır. Lütfen burayı da provake etmeyin. Özellikle Türkiye’de bugüne kadar ne yazık ki bazı bu tür unsurlar ortaya çıkıyor. Ve bu tür unsurlar bu ülkede çalışmadan, yatarak para kazanmak istiyorlar. Biz artık yatarak para kazanma dönemini kapattık. Bu yok. Üreteceksin kazanacaksın. Üretmeden vermek yok. [R. Tayyip Erdoğan, 5.12.2009, İstanbul]

BANDİSTA ACİL TEKEL SUNAR: Şeytanın ilk dümeninin bizi var olmadığına inandırması genelgeçeri içinden düşünüldüğünde neo-liberalizmin ilk dümeninin onlarca ‘farklı’ gözüken biçim içinde, onlarca farklı alanda faaliyet gösterip tek bir biçim ve hali netice olarak bize dayatmasıdır. Verimlilik, rekabet, etkinlik, serbesti düsturuyla dönen çarklarından çıkan sesler hep güvencesizlik, taşeronlaştırma, sosyal ve demokratik hakların yitimi, tektipleşme frekanslarında yayılır. Duymak isteyen kulaklara Bandista’dan bir rollama; gerekirse filtresiz bir sigara ve süslü püslü olmayan bir şişe rakıyla kurulmuş, mezesinin biz olmadığı bir kardeşlik sofrasına, basit ama öznesi olduğumuz bir hayata övgüyle… Rolling Stones’ın Şeytana Sempati’yle ilan ettiği gibi şeytan aramızda dolaşan kruvaze ceketli bir adam bazen ve Godard’dan titreşimler Bir Artı Bir, matematiğin ‘verimli’ kesinliğine bırakılamayacak bir özgür ilişkiler oyunu, bir ve birin arasındaki asıl ilişki, tanımlanmamış, ama tanımlanamaz olmayan “artı,” her an yeniden yaratıldığı için söylemesine gerek olmayan sonuç (“iki eder” ve bazen “iki etmez”).

Avanti Musica III: Aramızda dolanan hayaletler

2011-01-22T21:18:00.007+02:00

soL Haber Portalı, 15.01.2011

Zamanın ruhu çok az kişiyi teslim alamaz. Kafa tutmak ve ayakta kalmak, dinmeyen bir çaba gerektirdiği için. Ve örneğin bir müzisyenin de zamanın ruhuna direnmesi kolay değildir. Ne de olsa ana akım dedikleri kuru gürültü belirleyicidir. Yine de belli olmaz, birkaç yıla hâkim olan değerler, tarz ve ses, sonraki on yılda gözden düşer ve hoş bir seda olarak mazide kalır. Politik müziğin tarihi bir anda kendisini, iddialarını ve çabasını tatlı bir nostalji olarak geçmişte kalmış bulan onlarca isimle doludur. Ama bir de her dönemde zamanın ruhuna kendi rengini katanlar vardır. İşte zamanın ruhunu kendi renkleriyle boyayan iki isim, ard arda yeni albümler yayınladılar geçtiğimiz günlerde.
Sanatsal yaratıcılık bir anlamda büyücülükse eğer, Robert Wyatt da 1960'lar İngiliz rock camiasının en ışıltılı büyücülerinden birisiydi. O dönem, müzikte sınırları zorlayanların dönemiydi ve bir avuç insan hep beraber, sınırları sürekli olarak daha ileriye götürüyorlardı. Wyatt’ın vurmalılarının başında oturduğu Soft Machine grubu, Pink Floyd’la birlikte 60ların İngiliz psychedelic rock müziğinin daha derinlikli bir içerik kazanmasını sağlamıştı.

Ama sonra 1970'ler gelince, bir önceki on yılın arayışlarını silip süpüren bir tutuculuk belirleyici olduğunda tüm büyücüler birden kırpılıp biçilen yıldızlara dönüştü. Wyatt’a ise hem arayışları hem de hayat bambaşka bir yol açtı. 1973’te bir parti sırasında üçüncü kattan düştü ve o kazadan sonra hayat boyu eşlikçisine dönüşen tekerlekli sandalyesiyle buluştu.
Bu kaza Wyatt’a kendi istediklerine yoğunlaşması fırsatı vermiş olmalı ki ana akımla olan sallantılı ilişkisini de kesti ve müzikal yolunu tamamen caza, deneysele çevirdi. Bir tek orada da kalmadı, 60'ların sıcağından çıkan dünya soğurken onun içi yanmaya başladı ve üyesi olduğu Britanya Komünist Partisi’nin 90lardaki tasfiyesine kadar üyesi olarak kaldı. Müziğinde ise politik olana gitgide daha çok yer açmaya başladı.
Wyatt 1971’de yayınlanan ilk solo albümünden itibaren farklı isimleri, farklı çalgıları kendi şarkılarında, kendi tarzı altında bir araya getirebilen bir düzenleyici oldu. Rock’tan caza, folktan deneysele uzanan meşrebi bol albümlerde Wyatt ve yol arkadaşları geniş bir alana dağılan farklı tarzlardan, ama en çok da bir tür cazdan etkilendiler. Ortaya Wyatt’ın ismi ile tanımlanabilecek bir eklektik müzik çıkmış oldu. Wyatt’ın kırılgan ama etkileyici sesi, bir yandan Brian Eno, Björk gibi popüler müziğin yaratıcı isimleriyle buluşurken bir yandan da Wyatt yeni isimleri zamanın ruhuna direnenler arasından buldu çıkardı.
Politik müzik, ana akımın içinde eski itibarını kaybedip erirken o hep saygıyla ve hayretle izlendi, albümleri gıptayla karşılandı. Şarkıları iki kez çok dinlenenler listesine girdi. İngilizler Arjantin'in burnunun dibindeki Falkland adaları için seferber olduğunda bu toplumsal tutulmanın karşısına "Shipbuilding" ile çıktı. “Derinliklerden ışıltılı elmaslar toplayabilecekken..” diye ironik bir tonda seslendi toplumuna. İngiliz televizyonunda yayınlanan en önemli müzik programına genel toplumu yadırgatmaması için tekerlekli sandalyesi olmadan çıkması istendi. Program yapımcıları, program tarihinde yaşadıkları nadir retlerden birini Wyatt’tan aldılar.
Müziği yazılmış ve bitmiş, kapalı bir üretim olarak değil de ucu açık bir uğraş, çaba olarak gördü. Antik Yunan tiyatrosuna gönderme yaparak müziği dram olarak değil trajedi/komedi anlatım aracı olarak gördü. “Eninde sonunda bir siyasetçi ya da filozof değilim, çeşitli kayıtlar yapan basit birisiyim. Bu kayıtlar ayakta kalır ya da silinir gider. Bilemem. Sesler ve ezgiler, kulaklara dinlenebilir gelecek bir takım üretimleri, sahip olduğum tüm becerilerle yapmaya çalıştığım tek yerdir. Hepsi bu!”
Wyatt’ın saksafoncu Gilad Atzmon ve viyolonselci Ros Stephen ile geçtiğimiz günlerde yayınladığı “For The Ghosts Within” sahip olduğu becerilerin onca yıla rağmen hâlâ nasıl da dolu dolu olduğunu, bakışının ve hünerinin bir yandan çok tanıdık ama bir yandan da hâlâ çok yenilikçi olduğunu gösteriyor. Albümde üçlüye Ros Stephen’ın yaylı çalgılar dörtlüsü eşlik ediyor ve hep beraber klasikleşmiş caz standartlarından geçip Wyatt’ın eski şarkılarına, oradan da Filistin rapine kadar uzanıyorlar. Atzmon yanık bir gırnata sesini uslanmaz bir bebop üfleyişiyle birleştirirken (ki Lullabay for Irene’i dinleyen her Orta Doğu’lu derin bir of çekecektir) ister standart olsun ister Wyatt’ın kendi şarkıları olsun, Wyatt’ın hüzünlü sesiyle her bir şarkı tekinsiz bir hava kazanıyor.
Günümüz toplumlarının etrafında dolanan bazı hayaletleşmiş değerler sanki geçtiğimiz yüzyılın içinden çıkıp geliyor. Bu hayaletleri çağırmak için albümün kapanış şarkısını Louis Armstrong’un hâlâ aramızda dolanan hayaleti oluşturuyor: Umut, dayanışma gibi hayaletler “What a wonderful world” olarak çıkıp geliyor ve Atzmon’un “Bush ve Blair gibi heriflere rağmen hâlâ harika bir dünya olabileceğine inanıyoruz!” diye açıklamasıyla yeniden hayat buluyorlar.
Bu tür göndermeler, aslında For the Ghosts Within albümünün dinleyenin dikkatine kalan protest yanını oluşturuyor. Aslında Wyatt her albümünde bu belli belirsizliği başarıyla üreten bir müzisyen. Albümlerinde ve şarkılarında nasıl kendi yaşamını işliyorsa dinleyiciye de o kadar yer açıyor. Politik olmadığını düşündüğünüz bir Wyatt albümünü dinleyip bitirdiğinizde aslında ne kadar da yoğun bir içeriği olduğunu kavrayıveriyorsunuz. Örneğin 2007’de yayınlanan bir önceki albümü Comicopera’da Wyatt son üç şarkıyı İspanyolca ve İtalyanca seslendirmişti. Albüm için yapılan söyleşilerde İngiliz dünyasında bilinmeyen başka dillerde şarkı söylemesini anlaşılmayan bir dilde de söylense güzel bir şarkının kendisini dinleyicisine anlatabileceği olarak açıklıyordu. Ama son şarkı Che’nin anısına yazılmış Hasta Siempre Commandante’ydi ve albüm Che’nin ölüm yıldönümünde yayınlanmıştı.
Wyatt’ın son iki albümünde beraber çalıştığı Atzmon’u seçmesi de aslında bu politik müzikal yanın bir göstergesi. Albümle aynı ismi taşıyan şarkıda Wyatt’ın karısı Alfreda Benge’nin “Hâlâ buradayız, zeytin ağaçlarının altında/Ve ne zaman göreceksiniz, burası bizim ait olduğumuz yer” diye yazdığı mısralar Atzmon’un son on yıldır giderek artan biçimde kendi gündeminde tuttuğu acıyı, zulmü bu albüme de taşıyor. Bu ortak ruh hali aslında Wyatt tarafından oldukça sahiplenilmiş. Keza geçtiğimiz yıl The Guardian gazetesi Wyatt’a yaşayan en önemli sanatçı olarak kimi gördüğünü sorduğunda yanıtı “işgal altındaki Filistin olarak tanımlamayı tercih ettiğim İsrail’de doğmuş olan Gilad Atzmon” olmuştu.
Daha önce Sanat Cephesi’nde ve soL’da değindiğim Gilad Atzmon ve ekibi Orient House Ensemble ise yine geçtiğimiz günlerde onuncu yıllarını kutladılar. Hem de yeni bir albüm ve oldukça dolu bir konser programıyla. Erdoğan’ın Davos’ta yaptığı çıkışta da andığı Gilad Atzmon, medya tarafından daha çok anti-siyonist olarak görülen bir isim. Grubunun ismi, Filistin yönetiminin Kudüs’teki yönetim binasının adını taşıyor. Çünkü Atzmon 20. Yüzyılı ve günümüzü yalanlar ya da uydurma hikâyeler üzerine kurulmuş bir düzen olarak görüyor. Bu nedenle grubun albümlerinden bir tanesi ekseni kaydırılmış 20. yüzyılı yeniden düzenlemeye adanmıştı. Zaten Batılı caz standartlarını doğulu bir havayla, yanık yanık çalarken öfkesini notalarda gezdiriyor. Bir Yahudi halk şarkısı yerlerinden yurtlarından edilmiş Filistinlilerin ağıtına, haykırışına dönüşüyor.
Gilad Atzmon, Orient House Ensemble’ı İsrail’i terk edip yerleştiği Londra’da 2000 yılında vurmalılarda Asaf Sirkis, piyanoda Frank Harrison ve basta Oli Hayhurst’la birlikte kurdu. Dörtlü farklı müzisyenlerle işbirliği yaparak 6 albüm yayınladı, birçok ülkede konserler verdi, farklı ödüller kazandı ve hem müzik dünyasında hem de siyasal arenada sürekli ilgi topladı. Grup günümüz cazının en üretken gruplarından birisi olarak görülüyor. Konserler ve albümlerle (ki içlerinde Filistin’le dayanışmak için düzenlenmiş sayısız etkinlik de bulunuyor) geçen on yılı kutlamak için ise en parlak albümleri olarak niteledikleri “The Tide Has Changed” yayınladılar. Albüm hemen geniş ilgi gördü, grup iki ayı bulan bir konser turnesi serisine başladı ve İsrail gazetesi Ha’aretz bile Atzmon’la yaptığı röportajı sansürlemeden yayınladı. Ki röportajın yapıldığı günlerde Atzmon müzisyen arkadaşlarını da yanına alarak kuşatma altındaki Gazze ile dayanışmak için Jazza isimli büyük bir festival düzenlemişti.
Atzmon ve OHE’ın ortaya çıkardıkları müzik, tarzlar arasındaki ayrımları silikleştiren bir yapıya sahip. Arap halk ezgileri, yüksek tondan çalınan doğaçlama cazla birleşirken arkadan bir Kurt Weill ironisi beliriveriyor. Hisli bir tango ezgisine yaylı çalgıların tellerinden yayılan bir nostalji eşlik ediyor. Atzmon müzikleri üzerine çeşitli yerlerde yaptığı söyleşilerde yaptıkları üretime baskı, zulüm ve direnişten enerji çıkardıklarını sık sık dile getiriyor. Bu anlamda da aslında grup son yılların cazındaki en önemli politik odağı temsil ediyor. Zülüm altındakilerin haykırışları OHE şarkılarında başkaldırının özgürlüğüne dönüşüyor. Bu sayede cazı şanlı geçmişin takıntıları arasında debelenip duran eski tarz bir sanatsal biçim olmaktan çıkarıp günümüz direnişinin, baskılara karşı başkaldırılarının dinamik bir üretim alanı haline getiriyorlar.
And So We have

Çentik Tekelinci sayı

2010-02-14T01:26:00.008+02:00

Çıktısını alıp pencere kenarında kahvesi ya da çayıyla okumak ya da bilgisayarından ayrılmadan ekran başında kalmak isteyenler için Çentik'in Tekelinci sayısı çıktı.

Çentik kış 2009 sayısı sesini "2009 'O kadar heveslenmeyin bakalım!' uyarısıyla başladı. Bakalım, 2009 sonunda göreceğiz. Hevesimiz nerelere varacak..." diye duyuruyordu. Bir yıl sonra ise tekelinci sayı çıkarken çentikçi şöyle bir not düşmüş:

"Hayat şu günlerde dışarıya, sokağa, insanların arasına çağırırken, binlerce insan sıfır noktasını görüp toplumsal uzlaşıyı yırtıp atmaya yeltenmişken neden yazdıklarımı bir araya getirmekle uğraştım? Sanırım bir hediye vermek istedim hayata. Bir çentik atmak istedim. Sıfır noktasını görüp uzlaşıyı yırtan insanlara, sevdiklerime, Sedef’e, Deniz’e, kendime bir hediye vermek istedim, bir çentik attım. Yapmasam... İçim içime sığmazdı. Huzursuz dolanır dururdum, söylenirdim gündüzler ve geceler boyunca. Sayıklardım."

Peki, bu hediyenin içinde neler var? Cogitosuz ergo sum, Atay’dan Descartes’e bir kısa devre yapıyor: Düşünüyorum öyleyse varım da düşünmüyorsam ve yine de varsam? Örgütlü yalan kuşak olamamış bir neslin özgünlükleri üzerinden yazıp çizme uğraşısının akçeli işlere koşulmasına bakıyor. Özgürleştiren müzik bulundu ama toplumla uyuşma, anlaşma durumunda müzik ne özerk ne de özgürdür. Efendisinin azad ettiği köle asla özgür değildir, yalnızca azatlıdır. Özgürlük için anlaşmanın iptali gerekir. Bu durumda Müzik kimin müziği? Kentli yeni kuşaklara Bandista’dan bir hatırlatma, yeniden kurma, sıfırlama: Hikâye senin hikâyen, müzik de senin müziğin! Yıkım zamanı ile ise ne dünya yıkılıyor ne de virane gariban evler. Bu yıkım bir başka: Althusser gelip teftiş ediyor, Zizek yarıp dikiyor. Müzikte açılım dönemi'nde, toz duman arasında bir topaç var. Bozkırın tezenesi ile sürgün bir dengbej birbirine dolanmış fırıl fırıl dönüyor. Kardeşlik ne yana düşer! Habil kim, Kabil kim, baba nerede? Hep ıskalamak olabilir, ne de olsa hayatın kuralıdır ıskalamak. Ama her seferinde de ıskalamazsınız. Tutturduğunuz da olur. Çalışmayan saat misali, bir günde en az iki kez.

Ayrıca Ara Güler, Iggy Pop, Deniz Arık Binbay, Camille, Robert Wyatt, Kırıka, Marissa Nadler, Pj Harvey, Erik Truffaz, Roberto Fonseca, Eddie Wedder, Beirut, Slavoj Zizek, Hasan Ali Toptaş, Ursula K. Le Guin, Hira Doğrul da çentikleyenler arasında yer almışlar. Sağolsunlar...

chentik.blogspot ise boş durmuyor ve yayına devam ediyor. Kör noktaları aydınlatacak bol ışıklı dostlardan bahsediyor. Romanların vitrinden raflara geçiş öyküsüne dönüp bakıyor. Sağ üst köşedeki müzik kutusunda ise bu aralar Vic Chesnutt sağlıkta dönüşüme sevgilerini iletiyor: You Are Never Alone.

İyi okumalar, dinlemeler.

Bir sonraki çentik'e kadar tekelce kalın.

Vic Chesnutt'tan sevgilerle: Sağlıkta dönüşüm mü dediniz?

2010-02-12T18:51:00.013+02:00

"Sorun değil, bir prezervatif alabilirsin; sorun değil, Valtrex[1] kullanabilirsin; sorun değil, düşük yapabilirsin ve sonra da aynısını yapmaya devam edersin.

Sorun değil, bir Prilosec[2] alabilirsin; ve sorun değil, Vioxx[3] alabilirsin; ve sorun değil dört damarına birden bypass olabilirsin ve sonra da aynısını yapmaya devam edersin ki sen hiç yalnız değilsin.

Sorun değil, aşırıya kaçmazsan; sorun değil, daha az tüketince; sorun değil, yarın bırakırsın ama şimdilik aynısını yapmaya devam et.

Sorun değil, bir İncil alabilirsin; sorun değil, bağışlanabilirsin; ve sorun değil, affedilebilirsin; ve sen şimdilik aynısını yapmaya devam et ki sen hiç yalnız değilsin."

Vic Chesnutt, You Are Never Alone, North Star Deserter [2007]

Gerçekten sorun değil, bizler aynı döngüyü sürdürdüğümüz sürece. Genel sağlık sigortası, aile hekimliği, tam gün yasası, kamu personel rejimi, hastane yönetmelikleri, performans uygulaması, döner sermaye uygulaması, ilaç kesintisi, market eczane zincirleri ve uzayan bir listede yer alan tüm uygulamalar hayatımızı kuşatır.
Sorun değil, sağlıkta kâr alıp başını giderken ekranlarda sağlık programı üstüne sağlık programı yapılır. Koca bir toplum, ölümsüzlüğün sırrını arar gibi bir o programa zaplar, bir bu programa. Ama sorun değil, sağlık da hastalık da daha fazla satılır bu sayede. Başbakanın hastane sahibi eşi askeri hastaneye giremedi diye gözyaşları dökülürken ilaç yüzdelerini, muayene kesintilerini ödeyemeyen binler öksürüğü, aksırığı, tıksırığı ve boğulmayı göze alıp evlerinde oturur. Sorun değil!

James Victor "Vic" Chesnutt, 18 yaşındayken kaza sonucu tekerlekli sandalyeye mahkûm olmuştu. Ve her Amerikalı gibi sağlık sigortasına bir servet ödemesi gerekiyordu. Ayrıca uzun süreli bakım gerektiren bir hastalığı olduğu için Vic Chesnutt'ın daha yüksek meblağa sahip bir sağlık sigortası yaptırması gerekmekteydi. Belden aşağısı felç olmasına ve azalmış kas gücü nedeniyle sınırlı olan el hareketlerine rağmen Chesnutt gitarını ve müziği hiç bırakmamıştı. Geçtiğimiz yılbaşına 4-5 gün kalıncaya kadar çalmış, çalmış ve çalmıştı.
24 Aralık'ta iki kutu kas gevşetici aldığında yarısından fazlasını tekerlekli sandalyede, yetersiz kas gücüyle geçirdiği 45 yıllık bir hayatı vardı arkasında. Kas gevşetici denen ilaçları alacak, kasları işlemez hale gelecek ve göğüs kafesi genişleyemediği noktada soluksuz kalıp hayata veda edecekti. Etti.
Çünkü yetmişti. Çıkış kalmamıştı. Ciddi oranda özürlü olan bedeninin, özrünün bedeninde yol açtığı yaraların, ağrıların, mide yanmalarının verdiği ızdırap yetmezmiş gibi gitarının tellerine basarak kazandığı paraların hemen hemen tamamını ilaçlara, sigorta şirketlerine ve hastanelere ödemek zorunda kalmaktan bıkmıştı.
"İlaç şirketleri kendilerini bir mucize olarak ve sizin tarafınızda değilken sizin tarafınızdaymış gibi sunarlar. Para, para ve para kazanmak isterler... Tüm dertlerini düzeltmek için bir hap almayı ya da sorunlarını maskelemek için ameliyat olmayı istemek tam bir Amerikan tarzıdır. Halt etmeyi sürdürebilirsiniz ve yıkımınızı bu haplarla, düşükle, ameliyatla ya da İsa'yla örtmeye çalışabilirsiniz. Bu bir sorumsuzluktur. İnsanlar güçleri varken dışarıdan kurtarıcı arıyorlar. Ama her gün o salak yağlı çörekleri yemeye devam ederseniz sonunda diyabet olacaksınızdır. Sonra da tıbbi bir kuruma gideceksiniz ve sizi düzeltmelerini bekleyeceksiniz. Hasar olup bitmiştir. Bu bir hayat tarzı seçimidir!"[4]

Türkiye'de sağlık ve hastalık hali bir Amerikanlaşmadan geçmektedir. Adı ‘Sağlıkta Dönüşüm’ olan bu paketin bir tarafta uygulayıcıları var. Ellerinde dosyalar, bütçeler, projeler, sunumlar, süslü afişler, havalı laflarla birçok yerde görebilirsiniz onları. Dünya Bankası'nın, Uluslararası Para Fonu'nun, Avrupa Birliği'nin her ülkeye ve her yere uygulattığı reformları uygularken ve yalan üstüne yalan söylerken izleyebilirsiniz onları. Onları on yıl içinde sağlığa harcanan (ayrılan değil) toplam parayı (pastayı) 10 kat arttırırken görebilirsiniz. Onları, korumasız insanları, ölümlerinden dolayı "kendi suçunuz" diye suçlarken ya da "ne gelir elden" diye tefekkür ederken görebilirsiniz.
Ama bir tarafta da sağlıkta kâr döngüsüne ses çıkarmayan, ekranlardaki sağlık programlarından bilgi kırıntıları almak için bekleyen, belki de bir fantazi olarak süper sağlıklı olmanın peşinde koşan bir toplum bulunmaktadır. Sağlıkta dönüşüm bir tek sağlık sisteminin (hizmet + finansman) değişmesi değildir, sağlıkta dönüşüm hastalık hâli üzerinden para kazanılan bir toplumun bu duruma ses çıkarmamayı da öğrenmesidir aynı zamanda.

Vic Chesnutt ise sağlıkta dönüşümü çok önceleri yaşamış bir toplumun içinde boğulup gitti. 90lı yıllar boyunca bir düzine albüm yaptı. Hepsinin içine elinden geldiğince, gücü yettiğince kırılgan dünyasını koydu. REM vokalisti Michael Stripe'dan Fugazi’ye kadar birçok isim onun şarkılarını sevdi, onun şarkılarını söyledi, onunla çalıştı. Ama tüm hayatını değiştirmiş bir kazanın mirası olan depresyonların arasında sağlık sigortası ve hastane masrafları hep ayağına dolandı Vic Chesnutt'ın. 1996'da Madonna, Smashing Pumpkins, Garbage, Sparklehorse, Indigo Girls ve daha niceleri mali sıkıntısını gidermek için onun şarkılarını seslendirdikleri bir albüm yaptılar. Adı Sweet Relief II olan albümün alt başlığı da manidardı: Durumun vahameti (Gravity of the Situation).
Onca badireye katlanan, yılmayıp basabildiği akorlarla şarkılar yazan Vic Chesnutt You Are Never Alone şarkısında dile getirdiği gibi hiç bir şey yokmuş gibi aynı düzeni sürdürüp gitmeye katlanamadı. Evet, 2009 yılında çıkardığı albümde (At The Cut) hâlâ hayatını çeşitli zorluklarla çevrili olarak bırakan o ölümcül kazayla uğraşıp duruyordu. Ama hastalığı onu William Faulkner ve Flannery O'Connor gibi kalemi güçlü Amerikan yazarlarıyla kıyaslanan bir yazara, gitariste, ozana çevirmişti. Son iki albümü ile müziğte yapabileceklerinin genişlettiği bir kesite ulaşmıştı.
Onu hiç görmemiş, sadece dinlemiş birisi olanların onun ölümünden siyasi bir propaganda çıkarması yakışıksız olur. Ama ölümünün ardından en yakın arkadaşlarının belirttiği ayrıntılar akla, insana, hayata ziyan bir sistemin teşhirini de gerektiriyor. Söz konusu ayrıntı ise sosyal güvencesi olan Chesnutt'ın hastanelere 70.000 dolar borçlu olmasıdır. Hatta ölümünden önceki günlerde yaşadığı kentteki hastane tarafından tedavi masrafları nedeniyle mahkemeye de verilmiştir. Savaşa para akıtmaktan gocunmayan ama yurttaşlarının sağlık bakımı için kuruşun hesabını yapan bir toplumun içinde yardım için arkadaşları, ailesi ve kendisi seferber olmuştu. Ama yapımcısı ve arkadaşı Jem Cohen’in keder içinde belirttiği gibi ‘sistem, ona ihtiyacı olan yardımı vermekte başarısız oldu.’[5]
Amerikalıların ve Amerikan tarzını benimseyen toplumların alışkanlıklarına dair söyleyecekleri tam da kendi hastalık, özürlülük deneyiminden çıkıp gelmişti. Para üzerine kurulu bir sağlık sisteminde hasta olmanın ve sağlığını koruma ve sağlığına kavuşmanın ne demek olduğunu iyi bilen birisi olarak anlatmak istiyordu. Anlattı da! İroniktir ama Vic Chesnutt'ın hayata veda ettiği günlerde ise Barack Obama'nın yapmayı vaadettiği şu meşhur sağlık sistemi reformu ise hâlâ ve hâlâ tartışılıyordu. Hâlâ da tartışılıyor!

Vic Chesnutt’ı daha yakından tanımak için kendi web sayfasına, şarkılarına ve son iki albümüne
ulaşabilirsiniz.

Notlar:
[1] Valasiklovir etken maddeli ve su çiçeği virüsünün neden olduğu zona hastalğında kullanılan ilaç
[2] Omeprol etken maddeli özellikle mide yakınmaları (yanma, ekşime) için kullanılan ilaç
[3] Rofekoksib etken maddeli ağrı kesici. Özellikle eklem ağrılarında çok geniş ölçekli olarak kullanılmıştır. Üretici firma olan Merck uzun yıllar boyunca ilacın kanda pıhtılaşma mekanizmasını bozarak kalp krizlerine ve felçlere yol açtığını reddetmişti. Firma sadece bu ilacıyla 2.5 milyar dolarlık bir satış geliri elde etmiş ve 2004 sonunda, beş yıllık kullanımın ardından, tahmini olarak 100.000'in üzerinde kalp krizine ve 35.000 kadar ölüme neden olan ilacı piyasadan geri çekmiştir.
[4] Söyleşi: Vic Chesnutt’s You Are Never Alone
[5] Sevenleri ölümünden sonra ailesine destek olmak ve geriye kalan borçların (!) ödenmesi için internet üzerinde bir bağış kampanyası başlattı: http://kristinhersh.cashmusic.org/vic/

Yıkım zamanı!

2010-01-29T15:14:00.005+02:00

soL portal, 15.10.2009

Althusser izleseydi, "Özne gibi çağırma, işte tam burada ete kemiğe bürünmüştür!" diyebilirdi. Nerede? Bir kısa filmde. İnsanların kimisi yatağında yakalanmış, kimisi şehrin kıyısındaki boş bir arazide takılmış ama daha önemlisi ilerlemelerini önleyen, tedirgin eden ve üstlerine gelen görünmez bir duvarın ardına sıkışıp kalmışlar. Yalnızlar, çaresizler. Duvar o kadar yakınlarına sokulmuş ki kiminin suratını yamultmuş kiminin parmak uçlarını bükmüş. Görüntüler yetmemiş ve tekrarlayan, cızırtılı bir ezgi ile görüntülerin rahatsız edici havasına tekinsizlik de eklenmiş. Ve bir soru ile tamamlanmış film: "Önyargılarımız, görünmeyen duvarlarımız. Yıkmanın zamanı gelmedi mi?"
Malum! Film sadece etkileyici bir görselliğe sahip olduğu için bile heyecan veriyor. Ancak orada durmuyor ve doğrudan kişilere, kişilerin küçük dünyalarına sesleniyor. İzleyene bir aldanmanın (önyargı) farkına varması için imkân sunuyor. Ardından da eyleme çağırıyor. Hem de yıkmaya, parçalamaya, zor olanı alt etmeye ve aldanmanın neden olduğu engelden (duvar) kurtulmaya çağırıyor.
Hangi insan böylesi bir çağrıya kulağını kapatabilir ki? Hele kurtuluş bu kadar kolaysa! O saydam ama yüz yamultan, yoldan alıkoyan, yalnız bırakan duvar, kartonpiyer bir levha gibi dağılıveriyorsa. Bir de çağrının içinde kalıpları yıkıp geçme daveti varsa! Kayıtsız kalınabilir mi? Hele de çağrının alıcısı tam da hayatını kalıpları yıkmaya adadıysa. Önyargısız olmayı kendisine kimlik kartı yaptığını düşünüyorsa.
Althusser filmin sahiplerine, ideolojik seslenmenin, görsel bir malzeme ve iki kısa cümle (önyargı, duvar ve yıkma zamanı) içinde toparlanabilmesine olanak verdikleri için teşekkür ederdi. İlk teşekkürü, Zaman Gazetesi'nin parayı basmasına, ikinci teşekkürü ise yönetmen Fatih Kızılgök'ün basit gibi görünen, ama ifadesi zor bir durumdan etkileyici bir reklam filmi yaratmasına ayırırdı. Yeri gelmişken Kızılgök'e daha önceki yaftalama kampanyası için de bir diğer teşekkürü borç bilirdi. Ve eklerdi: “Siz bayım” derdi, “bizim sayfalarca dolusu satırla anlatmaya çalıştığımızı 2-3 dakikada işleyiveriyorsunuz!”
Sonra notlar alırdı Althusser: "Özne yok!" Çağrının muhatabı var ama çağırıcısı yok! Çünkü filmin sonunda görünen Zaman Gazetesi amblemi çıkarılınca yerine konulacak her şey (örneğin Radikal, Acıbadem Hastanesi, Hedef Dersanesi, Damgalanma Karşıtları Derneği) temaya uyabilmektedir ve filmin etkisi değişmemektedir. İkinci notu ise biraz daha karmaşık olabilirdi: "Yarık görünür hale getirilmekte ve dikilmektedir."
Bu nottan devam edecek olursak Zaman Gazetesi’nin yeni reklamı genele seslenirken solun düşünce dünyasındaki incecik bir yarığı dikivermektedir. Ve bu dikişi bizzat ideolojiler üstü görünmeyi başararak yapmaktadır. Zaten en etkili ideolojik seslenmeler, öznenin çağrının içinde yitip gittiği seslenmeler değil midir?
Yarığa ve dikişe daha yakından bakmadan önce biraz teknik altyapıya göz atalım. Film Zaman Gazetesi yeni okurlar aradığı için çekilmiş. Genel yayın yönetmenleri "Maalesef hâlâ önemli bir kitle bu gazeteyi görmeden, okumadan, anlama gayretine girmeden kendini gazeteden uzak tutuyor" diye yakınıyor. Gazete, yıllarca ulaşmadığı ve geleneksel abone ağının dışında kalan bir kesimi kazanmak için bir kez daha kampanya başlatmış. Peki, hangi kitle, hangi kesim? Kampanyada bu hedef kitle bir düzeyde örtülü, bir diğer düzeyde ise açık olarak yer almaktadır.
Hatırlanacağı gibi gazete benzer söylemlere ve görsel malzemeye sahip kampanyaların ilkini 2006’da (Biz ne zaman ayrı düştük?) ve ikincisini ise 2008’de (Yaftalamadan önce düşünün!) yapmıştı. İkisinde de reklamlar kısa, net ve etkili mesajlarla genele sesleniyordu: Bizi ayıran birbirimizi tam anlamamızdır ve önce düşünürsek yaftalama da olmaz! Genele seslenme, çağrının muhatabının örtük kaldığı düzeyi oluşturmaktadır.

İkinci düzeyde ise çağrının muhatabı görünür hale gelmektedir. Muhatap, bir önceki kampanyada üstüne “anarşist, düşman” etiketleri yapıştırılan gençtir. Muhatap saçlarının arasına “satanist” etiketi kondurulmuş uzun saçlı müzik dinleyicisidir. Çağırının içinde eriyip giden çağırıcı ise şimdi bu kişilerin kendisini sevmeleri için onları görünmez duvarları yıkmaya çağırmaktadır. Bu görünmez duvarlar ise, söz konusu kesimlerin önemli bir kısmının sol düşünce ile uzaktan ya da yakından temasta olmasından kaynaklanmaktadır.
İşte anarşist ve satanist diye yaftalanan o gençlerin büyük bir kısmı muhtemelen “Abi, film beni kopardı ama Zaman yazıyor ya, hiçbir işe yaramaz.” diye tepkiler vermektedir. Ama bu geçersiz sayma, bizzat filmin işaret ettiği yarığın atlanmasına ve yarığın farklı biçimlerde ve kesitlerde, farklı söylemlerle dikilmesi için açıkta bırakılmasına neden olmaktadır. Çünkü yarık bizzat reklamın söyleminin ana gövdesini oluşturan önyargı ve duvar arasında kurulan bağdadır.
Çünkü kampanya, tam da “film güzel ama Zaman için çekilmiş!” diyenlere seslenmektedir. Kampanya bu kesimin, insanı tam içinden yakalayan filmleri sevdiklerini, duvar yıkma heveslisi olduklarını bilerek işlemektedir. Bu nedenle sorun, solun duvar metaforuyla olan ilişkisindedir. Ve Zaman bu sorunlu ilişkiyi üzerinden gördüğü bir yarığı gönlünce dikmektedir.
Yarığın göründüğü yer tam olarak şuradadır: “Solcu dediğin her duvarın karşısında durur ve ilk fırsatta da o duvarı yıkar geçer. Bu nedenle kendisine ya da başkasına yönelmiş önyargıları da iplemez.” Yarığın dikildiği yer ise burasıdır: “Sen” demektedir reklam, “önyargılarından özgürleşmekte bu kadar titizlik gösteriyorsan benimle ilgili önyargılarından da özgürleşmelisin!” Böylece önyargı, duvar ve yıkma üzerine kurulu olan yarık tersinden dikilmektedir.
Bu nedenle bir kez daha bakıp sormak gerekiyor: Sol salt bir meydan okuma mıdır? Sol örneğin önyargılardan kurtulmaya indirgenebilir mi? Belki bu sorulara hemen “Ne alakası var!” diye yanıt verilecektir ama gerçek pek öyle değildir. Sol yıllarca kendisini bir kimlikten ibaret görerek ve bu şekilde göstererek zamanını geçirmiştir. Şimdi de Zaman geçirmek istemektedir. Özgürlükçü, demokrat, doğrucu, etik vb. olmakla o kadar çok uğraşmıştır ki sol, bu sorulara hep “Sol dediğin meydan okur; sol dediğin kafa tutar; sol dediğin duvarları yıkar geçer!” diye yanıt vermiştir. Ve bu yanıtlar tek başlarına kaldıklarında bir bütüne değil eğreti bir görüntüye işaret etmektedir. Zaman ya da herhangi bir kişi solun bu çelişkisini dışarıdan gayet iyi görmektedir.
Uzatmayalım. Lafı bizzat gazetenin genel yayın yönetmeni gibi Berlin Duvarı'na getirelim. Şöyle diyor Ekrem Dumanlı kampanya yazısının sonunda: "En önemlisi de görünmez duvarların Berlin Duvarı'nı andırır bir şekilde yıkılmasıdır." Önyargılar üzerinden kotarılan bir kampanyaya dair gazete başyazısının Berlin Duvarı'na sarılarak bitirilmesi anlamlıdır. Burası Dumanlı’nın dilinin kemiğinin tutmadığı yer olmalıdır. Çünkü kendisini tutamayıp lafı bir şekilde yüklenmek istediği kesime getirmiştir: Piyasa işgaline karşı Berlin Duvarı’nı inşa etme cüreti gösterenlere. Hâlbuki yazılarının başka hiçbir yerinde kapsamaya çalıştıkları kesime dair tarifte bulunmamıştır.
Berlin Duvarı’nı anmayı seviyorlar çünkü örneğin solun o duvarı hala bir utanç abidesi olarak hatırladığını ve yıkılışındaki temaşayı yuttuğunu bal gibi biliyorlar. Üstüne, solculuğu duvar yıkıcılık olarak kodladığımızı da biliyorlar. Gazetenin önceki reklam kampanyalarında olduğu gibi önce solu tarifliyorlar (“Sen böylesin!”) ve ardından da yön gösteriyorlar (“Böyle olmalısın!”). Solu bir tür vicdancılığa, etik konumlanışa sığıştırdığımızı iyi biliyorlar ve yarığı hep oradan dikiyorlar.
Ancak şimdi bir fark bulunmaktadır, dikkat çekici bir fark. Bir önceki kampanya sırasında çuvaldızı kendilerine de batırıyorlardı. Bu sefer ise düzelmesi gerekenler, yani önyargılarının hapishanesinde yaşayanlar bellidir: Yıkılan duvarların ardında bekleyenin jelâtin kâğıdına sarılı ya da sadaka dağıtım ağlarıyla örülü albenisiyle burjuvazinin temaşası olduğunu bir türlü kabul etmeyen ve bu nedenle Berlin Duvarı da dâhil olmak üzere her duvar bahsinde gocunup duran sol.

Not: Bu yazının önyargılarını borçlu olduğu önyargı dolu kitaplar için bakınız:

Louis Althusser. İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (çev. Alp Tümertekin). İthaki Yayınları, İstanbul, 2006.
Slovaj Zizek. İdeolojinin Yüce Nesnesi (çev. Tuncak Birkan). Metis Yayınları, 3. Basım, İstanbul, 2008.

Örgütlü Yalan: Özal Kuşağı, Reklam, Edebiyat ve Tuna Kiremitçi

2010-01-25T20:46:00.018+02:00

soL dergisi; sayı: 217, 13 Şubat 2004

Yanılmışız. Bir grup solcu olarak yanılmışız. Kaba eleştiriden uzak durmak ve eleştireceğimiz nesneyi öncelikle anlayabilmek adına, düzenin çamuruna en azından parmak uçlarımızı değdirecektik ama sonra bir de baktık ki çamur boğazımıza gelmiş. Tuna Kiremitçi’ye ve yazdıklarına, solcu önyargılarımızdan sıyrılarak yaklaşalım derken yalana saplanıp kalmışız. Hem zamanımızı ayırdığımız için hem de önyargılarımızdan sıyrılalım diye uğraştığımız için yanılmışız. Çünkü ‘şehirli yalnız kadının aşk romancısı’ ya da ‘reklamı iyi bilen, mürekkep yalamış postmodern yazar’ gibi önyargılarımız bile romanları okuduktan sonra havada kaldı. En azından geçmişte eleştirilen Ahmet Altan ya da Latife Tekin belli bir derinliği barındırıyordu ve hatta yazdıklarından keyif almak, eleştirirken kendimizi geliştirmek mümkündü. Kiremitçi daha fazlasını hakediyormuş, önyargılarımız yetmiyormuş; dedim ya yanılmışız...

Kuşak Meselesi...
Kuşak meselesinin emperyalizm ya da karateyle alâkası yok. Ama bizi Kiremitçi’nin buğulu dünyasına çeken gazete sayfalarında, edebiyat dergilerinde adımıza söz aldığı ‘kuşak’ meselesi oldu. En azından yaş itibariyle aynı kulvardaydık, özal çocuklarıydık, apolitiktik falan filan. Koca koca puntolarla Kiremitçi kuşağımızı savunuyordu: ‘Bizim Kuşak Başkaları Tarafından Sürekli Tarif Edildi!’ Doğru söylüyordu, çünkü bir kuşak olmadığımızı, olamadığımızı anlayamamıştı. Henüz büyük işler becermekten uzak olduğumuz için tarihe, karanlıkta el kol yordamıyla kendini arayan ve her kapının ardında yalnızca ve yalnızca kendini bulan, kuşak olamamış bir nesil olarak geçebilirdik. Ama Kiremitçi’yi önemsedik, çünkü adımıza söz alma cüretini göstermişti. Belli ki okumuştu, bizim okuduklarımızı; belli ki dinlemişti, bizim dinlediklerimizi; belli ki gezmişti, bizim sokaklarımızda ve belli ki yaşamıştı, az ya da çok bizim yaşadıklarımızı. Üstüne bir de her yerden, örneğin Fethi Naci’den de övgüler aldığını duyunca kitaplarını edindik ve başladık okumaya.
Burada bir parantez açıp kuşak olamamış bu nesli biraz tarif etmek gerekiyor. Tarife yalnızlıkla başlamak iyi olur herhalde. Uzun süre yalnızlık çektik çünkü. Korku ile devam edelim. Babalarımızı götürdükleri için çok korktu neslimiz. Çünkü annelerimizin üstünde TÖB-DER yazan çantalarını bile evde korka korka açtık. Çocuktuk, polis sirenleri duyduk. Sonra okula başladık; genel olarak sıkıcıydı ama özel okullara gitmek övünülecek değil, utanılacak bir şeydi. Okul kitaplarındaki edebiyat tek düze ve can sıkıcıydı. Kıyıya, köşeye çiziktirmeye başladığımız şiirlerle, öykülerle okul kitaplarının içindeki öyküler, şiirler arasında uçurumlar vardı; uçurumdan aşağıya bakmak, hatta uçmak güzeldi. Üstü örtülmüş bir sol geçmiş, ülkenin doğusunda süren ayaklanma, siyasetin kirli bir uğraş oluşu ve derslere giren öğretmenlerin büyük bir kısmının cehaleti, dumanlı başımızın etrafında dolanıp duruyordu. Ülke çağ atlıyordu ama... Bir terslik vardı! Biz durup durup öfkeleniyorduk. Hüzün, yağmur, kabuk, yara, irin, deniz, bulut, kanat bizim kelimelerimizdi. Renklerden maviyi seçtik; geniş yalnızlığımıza iyi geldiği için. Bir de kızıl terkedilmişti, hapsedilmişti, ailelerimiz tembihlemişti; kızıldan uzak durduk. Bir de beğenmedik, çünkü siyaset bize göre değildi. Ama müziği keşfettik: hızlı, melodik, öfkeli, isyankar, herkesin dinlemediği bir müziği. Sonra fanzinlerimizi çıkardık. Aziz Nesin henüz yaşıyordu ama biz onunla tanışmadan önce fotokopi aletleriyle tanışmıştık. Böylece yazıyla aramızda bir bağ da kurulmuştu. Gerçi klasiklerden önce Beyaz Zenciler’i okuyorduk ama sonuçta ‘kitap’ okuyorduk. Kavafis’le ağlayıp, Ortaçgil’le hüzünleniyorduk. Kırılgan, ekşi, acı, bulanık, sancı, iklim, bellek, gına, sıkıntı, keder, duman, sis kimliğimizdi; cüzdanımızda onları taşıyorduk. Kayıp bir nesildik; daha mücadele etmeden yenilmiştik, yenilgiyi iliklerimize kadar hissedebiliyorduk. Gettolarımızda yaşamı üretiyormuş gibi yaparak tüketmeyi becerebiliyorduk. Hiç olmayı seviyorduk ama hiççilik bile yapamıyorduk.

Bu işte çok iş var!
Kiremitçi bu nesli az ya da çok yaşamış ve romanını da yazmaya kalkışmış ama anlatmayı becerememiş. Kiremitçi için neslimizin değerleri bir yük olmuş ve kelimelerimizi, sokaklarımızı, ezgilerimizi, dizelerimizi üst üste, alt alta dizip bu bulamaca biraz da aşk ya da yalnızlık ekleyince roman yazabileceğini düşünmüş. Bir de yazabilirse ortamlarda ‘büyük romancı’ olarak süzülebileceğini keşfetmiş. Reklamcılık yapması da bonus puan olarak hanesine zaten yazılıymış.
Kiremitçi’nin romanlarındaki kurgu zayıf bile değil, kötü. Kurgu sayfalar boyunca bir türlü açılmıyor, toplanmıyor, bir araya gelmiyor ve sonuçta yazma becerisi gösterdiği iki kitaptan da bir bütünlük çıkmıyor. Postmodern bir tarz tutturmak için bütünlüğü bilerek oluşturmadığını veya parçaladığını düşünebilirdik ama işçilik uyduruk olunca ortada post most kalmamış. Yazar bunalım neslinden nihilizm bile çıkartamamış. Halbuki bizim neslimize nereden bakarsanız bakın hiç olmayı görebilirsiniz. Yazar, bunalımımızın edebiyatına soyunur gibi yapıp açığı reklamla kapatmayı tercih etmiş.
Karakterlere gelirsek... Karakterler aslında her iki kitapta da yerinde seçimlerle oluşturulmuş: kentli ve kırılgan olan, örgütlülüğe küfreden ama yine de kendi köşesinde kimseye zarar vermeden yaşayan, şiirden ve gezmekten anlayan, uluslararası aşk operasyonlarında yer alabilen, çok iyi gitar çalan ama piyasadan da uzak duran karakterleri var romanların. Bize yabancı olmayan, en yakın arkadaşlarımızdan, dostlarımızdan ve hatta kendimizden bildiğimiz karakterler bunlar. Ama Kiremitçi, karakterleri derinliğiyle ele almaya ya üşenmiş ya da becerememiş. Örneğin Git Kendini Çok Sevdirmeden’in ana karakteri olan Arda’nın büyük acısına, yalnızlığına, aşkı keşfedişine, aldanışına, yazar yan çizdiği için bir türlü ortak olamadık; halbuki yazar üşenmese ya da becerebilse Arda’nın aşkından, aldatılışından, acısından okuyucunun karşısına kendisinin de yabancı olmadığı nesli çıkarabilirdi. Aynı durum Bu İşte Bir Yalnızlık Var’ın müzisyen Mehmet’i için de geçerli. Yazar bir ara yakından tanıdığı ve bizzat üreterek (Kumdan Kaleler’in Denize Doğru isimli bir albümü vardı ve albüm soL’da da tanıtılmıştı; Kiremitçi’nin sesini o albümde duyabilirsiniz) içinde yer aldığı dumanlı müziğimizi anlatmaktan korkmuş. Gitarlarımızın tellerinden titrek titrek çıkan müziğimizin çıkmazlarını, öfkesini, aranışlarını, ikiyüzlülüğünü anlatmaya kalkışmış ama hem Mehmet hem de kendisi notaların altında ezilip kalmış. Kiremitçi de okuyucunun gözüne soka soka müziğin bizim kimliğimizin has unsuru olduğunu anlatmaya çalışmış. Ama öyküsü bir türlü oturmayan sayfalar dolusu anlatının hissettirdiği müzikten çok reklam oluyor. Yazar kendisi pazarlamaya çalışmış, hepsi bu. Sokağın ortasında gitarıyla oturan Mehmet’e ayakkabı boyacısı çocuğun dediği gibi: “Abi, bir solo atsana!” Kiremitçi solo atarak okuyucuyu büyülemeye kalkışmış ama nafile...
Çok satan ama okunmayan yazarlar kulübünün yeni üyesi olarak ise açık söylemek gerekirse Kiremitçi’de ne Murathan Mungan’ın masalsı yaratıcılığı var ne de Orhan Pamuk’un derinlikli bilgisi. Dil kullanımı ise düşündürücü. Çünkü Kiremitçi’nin temel Türkçe derslerini yeniden alması gerekiyor. Kitapları dilbilgisi yanlışlarıyla, yanlış kelime kullanımlarıyla tıka basa dolu. Kendisine özgü bir dil oluşturabilmek için kelimelerin anlamlarını zorlamaya çalışmış ama fazla zorlayınca kelimelerin haşatını çıkarmış. Kiremitçi’nin konu anlatımı ilkokul yıllarında tuttuğumuz günlükleri andırıyor; olaylar ardı sıra sıralanıyor. Cümle aralarında ise okuyucuya olayların birbirini takip ettiğini hissettirecek hiçbir estetik bağ kurulamıyor. Sonuç eklektik ve yavan bir dil oluyor. Karakterlerdeki, dildeki ve anlatımdaki yavanlık mekanın betimlenmesi için de geçerli. Yazar üzerine romanını kurduğu mekanları turistik bir bakışla anlatabilmiş. Ötesine yani estetik bir beceriye kalemi yetmemiş. Mantık hataları, gereksiz zorlamalar ile mekanın da haşatını çıkarmış. Kitapların başına konan alıntılar da okuyucuyu yazarın çok okuduğuna dair etkilemek için konulmuş. Bir de romanların en olmayacak yerine polisiye, gerilim gibi gizemli öğeler katılmaya çalışılmış ama ortaya ‘ucuz roman’ yerine yavan roman çıkmış. Yazarın Diyarbakır tanımlaması ise dillere destan: “Ay üssü alfa gibi bir yer!” Yazar Kürtlerden çok korkmuş, çok... Dahası var ama bu kadarı yeter...

Yazalım, Pazarlayalım, Kazanalım...
Sonuçta kendisi İstanbul’un göbeğinde eğitilmiş bir de üstüne sinema ve televizyon okumuş. Reklamlar için metin yazarlığı yapmış. Şiirler yazmış, ödüller almış. Şiirlerinde anglo-saxon edebiyatının izlerini taşımış ama iş dönüp dolaşıp en sonunda reklama gelmiş. Kendisinin de sık sık ifade ettiği gibi romanlarının isimleri üzerine belli ki çok düşünmüş. Büyük bir ihtimalle ‘Nasıl çok satar?’ diye çalıştığı reklam şirketinde beyin fırtınaları estirmiş. Ama çok fazla düşünmek de kabızlık yapabiliyor çünkü kurgusu olmayan bir anlatı ile isim arasında ancak zorlama bağlar kurulabiliyor. Kiremitçi’nin romanlarında anlatmayı beceremediği konuyla kitaplarına koyduğu isimler arasında beşinci göbekten bir ilişki var. Paket iyi bulunmuş ama kitapların isimleri içeriği yansıtamamış, çünkü içerik tel tel dökülüyor.Gazete köşelerinde ‘İyi edebiyat okunmuyor!’ diye davul çalanların, edebiyat dergisi çıkaranların Kiremitçi konusunda neden bu kadar cüretkar davranabildikleri ise çok ilginç. Ses çıkarmıyorlar diyemeyiz çünkü düpedüz övüyorlar. En azından Nazım Hikmet’in şiiri, aşkları, görüşleri hakkında laf üstüne laf üretmeyi becerebilenler Kiremitçi’yi sindirebiliyorlar. Şüphelerimiz var! Kitapevinde bize Kiremitçi’nin kitabı diye başka bir kitap mı sattılar? Ya da edebiyat baronlarımızın yalanı sindirmek konusunda hazımsızlık sorunları da kalmadı mı? Çünkü ortada örgütlü bir yalan var. Toplam 100.000 adet basan ve 60 kadar baskı yapan bir yalan bu. Kuşak olmayı beceremeyen bir neslin üzerinden büyütülen bir yalan. Ama bir de bakarsınız o nesil bir gün öfkesini alır ve kırılganlığına, acılarına, yalnızlığına rağmen geçiverir kendisinin karşısına. Gerçeği örgütler. İşte o zaman yalnızlığın da aşkın da romanı yazılır. Hem de en güzelinden...

Kör noktaları aydınlatacak bol ışıklı dostlar

2010-01-23T19:36:00.025+02:00

Little Hells [Marissa Nadler]; De Te Fabula Narratur [Bandista]; Exile [Gilad Atzmon and the Orient House Ensemble]; Akokan [Roberto Fonseca]; Band a Part [Nouvelle Vague]; Muse [Yaron Herman Trio]; Radio Retaliation [Thievery Corporation]; Once Upon A Time In Mingrelia [Mircan]; Ne La Thiass [Cheikh Lô]; Avanti Popolo [Das kleine elektronische Weltorchester]; Mexico [Erik Truffaz and Murcof]; Sessiz Bir Kelebeğin Rüyaları ve Dansları [Tayfun Erdem]; Corvidae [Myshkin's Ruby Warblers]; Uyan [Jehan Barbur]; Evocaciôn [Raynald Colom]; There's Me and There's You [The Matthew Herbert Big Band]; Ki-Oku [dj Krush and Toshinori Kondo]; Sounds Of War On The Poor [Ultra-Red]

Black Cadillac [No Blues]; Tewt [Mikail Aslan]; Jesus For The Jugular [The Veils]; River Of Dirt [Marissa Nadler]; Mountain Bike [Tayfun Erdem]; Set [Cheikh Lô]; Yaprak Dökümü [Yeni Türkü]; Dal'ouna on The Return [Gilad Atzmon and The Orient House Ensemble]; Under An Old Umbrella [Marissa Nadler]; Ruby Warbler [Myshkin's Ruby Warblers]; Inside A Boy [My Brightest Diamond]

Gilad Atzmon Exile [2004]
Bernard Lewis İslam Dünyasında Yahudiler isimli kitabında İsrail Devleti’nin kuruluşunun yol açtığı bir başka yıkımdan daha bahseder. Hitler Orta ve Doğu Avrupa’daki Yahudi kültürünü insanları toplama kamplarında toplayarak nasıl ortadan kaldırdıysa İsrail de Kuzey Afrika ve Doğu Akdeniz’deki Yahudi kültürünü insanları İsrail’e toplayarak ortadan kaldırmıştır. Ortaya ilkel psikolojik ihtiyaçlarla hareket eden bir toplum çıkmıştır. Her toplum güvende olmayı, huzur içinde olmayı ister, arzular. Ancak emperyalizmin göbeğinde duran, ilkel ihtiyaçlara saplanmış bir İsrail’in barış istediğini düşünen varsa yanılmaktadır. Savaş şu anki İsrail’in varoluş biçimidir; savaş günümüz Türkiye’sinin de varoluş biçimidir. Her iki ülke de geçtiğimiz yıllarda ekonomik büyüme sağlamışsa eğer savaşarak sağlamışlardır. Birisi Lübnan’a, Filistin’e saldırırken diğeri kendi insanlarını her anlamda felaketin eşiğine sürüklemiştir. Her iki ülke de kendilerine yeni savaşlar bulmaya mecburdur. Kendi halkları bu mecburiyeti bozmadıkça! Ancak bazı dönemlerde ya da toplumlarda insan kalabilmek için kişilerin başka dönemlere, başka toplumlara göre daha fazla çaba sarfetmesi gerekiyor. Gilad Atzmon bu fazladan gerekli çabayı gösterenlerden. Çünkü Atzmon'un müziği saplantılı bir toplumun anti-tezi. Atzmon ezgilerini Filistin şarkılarını işleyerek, İsrail kutsal marşlarını, savaş ilahilerini bozarak, hükümet temsilcilerinin açıklamalarda bulunurken ortaya çıkan aşağılayıcı ses tonlarını ezerek oluşturuyor. Tıpkı 2004 tarihli Exile [Sürgün] albümünde yaptığı gibi. Atzmon, İsrailliler için Araplara karşı 1967'de kazanılan zaferi simgeleyen bir ilahiyi alıp Filistinli şair Mahmut Derviş'in sözleriyle yeniden yazmış ve ortaya çıkan Al Quds isimli ağıtı, saplantısı nedeniyle körleşmiş bir topluma insan kalmayı hatırlatmak üzere geri vermiş. Ve kendisi için de bir gün özgür Filistin’nin kalbinde, Kudüs’te yeniden çalmak üzere tarihe bir çentik atmış.

Marissa Nadler Little Hells [2009]
"Sıkıcı gelebilir ama kırık kalpler üzerine şarkılar yazıyorum!" diye tanımlıyor kendisini Marissa Nadler. Belli ki her yeni albümünde kalp kırıklığını biraz daha derinden işliyor. Bugüne kadar yayınladığı dört albümde, sanki yazdığı her yeni şarkıya biraz daha melankoli, biraz daha inleme, biraz daha yalvarma, biraz daha çaresizlik eklemiş. Bir yandan Joan Baez'i andırıyor (özellikle "The Saga Of Mayflower May" [2005] albümünde). Diğer yandan Tori Amos'u hatırlatıyor (özellikle "Little Hells" [2009] albümünde) ki Nadler'in bu yeni albümü, Amos'un "Little Earthquakes" albümüne benzeyen bir isim taşıyor. Ama kendine ait bir tarz ile dinleyeni içine çekiveriyor. Şarkıları, üç ya da bilemediniz dört akor etrafında dolaşıyor ama bu basit akorlar Nadler'in sesiyle, yazdığı ya da alıntıladığı sözlerle/şiirlerle birleşince ortaya etkileyici bir bütün çıkıyor. Zaten Nadler'in ayırt edici yanı, şiirşarkı dinlemek isteyenlere seslenmesinde. Sözlerin uçuşup gitmediği, yerinde ağırlığıyla kaldığı şarkılar arayanlar için hemen başucu müzisyeni olabilir. Her ne kadar hüzünlü yaz aşklarını anlatıyormuş gibi görünse de şarkıların içinde Sylvia Plath'in ölümü ya da Pablo Neruda'nın, Edgar Allan Poe'nun şiirleri ya da Leonard Cohen'den Famous Blue Raincoat yorumu yer alıveriyor. Akorları ve sözleriyle baladların, folk şarkılarının hakkını veriyor.

Jehan Barbur Uyan [2009]
Güzel bir ses yeter mi? Şarkı söylemek için. Yeri olan ve işleyen bir şarkı için. Jehan Barbur'un sesiyle, aklında dönüp duran ezgilerle yarattığı atmosferin farklı, kendisine has bir yanı var. Dinleyeni hemen sarıp sarmalıyor ve kendi büyüsüne, kendi dünyasına çekiyor. Benzer bir yakınlık, insanın şarkının içine hemen akıvermesi Cem Adrian için de geçerlidir. İkisi de çok dingin seslere sahipler. Ama şarkılar için güzel, pürüzsüz bir ses yeter mi? Bir yandan insanın yeniden ve yeniden dinleyesi geliyor. Yarattığı atmosfere, melankolisine kapılıp gidesi geliyor. Nedensiz bir hüzün kaplayıveriyor. Hatta görsel bir yanı bile var ve insanın aklında kare kare bir klip dönmeye başlayıveriyor. Bu hüzünlü, büyülü kadın (feminen) seslerine hayranız, hemen kolayca dinleniveriyor ve yormadan, zorlamadan etkileyiveriyor. Daha ne olsun ki! Muhtemelen Jehan Barbur'un benzeri az bulunur bir müzik yeteneği var. Belki de az bulunur bir kişiliği var, ezgilere yetkın ve açık. Bol renkli, canlı, huzur verici ve yaratıcı... Bir tür Amelie belki de Barbur; dokunduğu malzemeyi büyülü bir çekiciliğe kavuşturuyor. Belki de bir tür My Brightest Diamond ya da Marissa Nadler ya da Lisa Ekhdal. Uçarı, benzersiz, kendi halinde ama bizzat kendi varoluşuyla (katıksız haliyle) ile etkileyici. Ama tüm bu sesler bir PJ Harvey değil örneğin. Çünkü etkileyiciliklerinin farkındalar ve bu etkileyiciliği fazlasıyla umursuyorlar, kendi hallerinin etkileyiciliğini sadece olduğu kadarıyla kullanmaya razılar. Ve ötesi yok. Bu nedenle bu her derde deva gibi yankılanan, insanın aklında yeniden yeniden dönen sesler için sorarsak, şarkılar için güzel bir ses yeter mi? Birçok yerde, birçok insanın yazdığı gibi "sesi büyüleyici...insana rahatlatici bir duygu veriyor" Ama beste dediğin "sadece piyano ya da sihirli akorlar olacak şarkıda, sözlerde ise olmazsa olmaz bir iki anahtar kavram olacak ve melankolisi ile onikiden vuracak" ile olur mu? Olmaz mı? Çocuksu bir iç sesle, belki de neden olmasın? [Bu arada Jehan Barbur ve Cem Adrian: Biri Edirne'den, birisi İskenderun'dan. İkisi de göçmen...]

Mircan Once Upon A Time In Mingrelia [2008] Akıl gerçekliği kabul etmekte zorlanınca masala kaçıyor. Masal olanın bitenin başka bir boyutta anlaşılabilmesini sağlıyor. "Bir Zamanlar Mingrelia" albümü belki de bu nedenle aklın almayışını, kabul edemeyişini, kayıp zamanla baş edemeyişi masallara sarılarak anlatmış bir albüm. Mircan'ın masallarını, hikâyelerini kâh Lazca, kâh Megrelce, kâh Türkçe, kâh İngilizce söze, şarkıya döken bir albüm. Üretken olduğu kadar kendi hikâyesiyle de ilgi çeken bir isim Mircan Kaya. Doğu Karadeniz köylerinde doğup büyümüş, kulağına kaybolup gitmeye yüz tutmuş dillerin seslerinin takıldığı bir mühendis aslında. Ama Türkiye’nin güzel bir hediyesini katlayıp cebine koymuş. Ne de olsa müziğe uzak dallarda eğitim görmüş kişilerin zamanla, inatlarıyla amatör ve yaratıcı bir ruhla donanmış iyi birer müzisyene dönüşmesi, Türkiye’nin, başka ülkelerde zor görülebilecek bir özelliği olmadı mı? Mircan da bu gelenekten gelenlerin yaratıcılığını kendi hikayesiyle birleştirmiş. Bu bileşimi, türkülerden caza, rocktan öykü anlatıcılığına kayıveren şarkılar boyunca duymak mümkün. Bu sayede şarkılar ve hikâyeler, bazen de anılar, mırıldanmalar birbirini izlerken kimi zaman da müziğin içine bir gerilim gelip yerleşiyor. Kayıp zamanın ağıta dönüşemeyen donmuş bir hali gibi. O gerilim Tcinkha'nın Gülüşü (Tcinkhashi Oditsinu) adlı parçada uzun bir hikayenin içine Küçük Gelin (Tcutha Nusa) parçasında ise Megrelce-Lazca'yı bossanova tarzıyla yorumlayan bir caz şarkıcısına akıveriyor.

The Clash Combat Rock [1980]
Bilir misiniz, bir şarkı vardır? ‘Haklarınızı Bilin’ diye! Ankara doğumlu bir adam, gitarıyla kamu yararına bir bildiri okur şarkıda. Üç hakkımız olduğundan bahseder. Birincisi en yaşamsal olanıdır hatta. Şöyle der: "Öldürülmeme hakkına sahipsiniz, cinayet suçtur. " Ancak adam burada durmaz ve ekler "Bir polis ya da aristokrat tarafından işlenmedikçe!" Dünyanın her yerinde polisin sola karşı tavrı iyi bilinir. Polis, toplumun yani kamu düzeninin bekaası için huzuru sağlamak görüntüsüyle yağma düzeninin sittin sene sürmesi ve bu düzeni değiştirmeye kalkışanların başının ezilmesi için yapılandırılmış bir örgüttür. Bizde ve her yerde! Bu nedenle polis operasyon yapar, alkış alır; yoldan araba çeker alkış alır; saç yolar, kol kırar, aşağılar, küfreder. Polis bu, toplum ona dokunulmazlık vermiştir. Ancak son yıllarda bir değişim var poliste. Polis artık sıradan insanları vuruyor. Durmayanı vuruyor, yamuk yürüyeni vuruyor, gözünün üstünde kaş olanı vuruyor. Ve açıkçası Türkiye, Yunanistan farketmiyor. Alexis Grigoropulos polisin son kurbanı oldu. Fotoğraftaki tişörtünden de anlaşılabileceği gibi muhtemelen en başta bahsedilen Ankaralı gitaristi severek dinliyordu Alexis; milyonlarca yaşıtı gibi. İşte o yaşıtları Alexis ölünce ayağa kalktı! Yanlarına ebeveynlerini, öğretmenlerini, mahalleden ağabeylerini ve ablalarını da aldılar. Dediler ki "Tarih başkaldırarak yazılıyor!" ve bir toplum ancak onurunu korursa çürümüyor! Bir de ülkelerinin cumhurbaşkanına bir mektup göndermişler, tarih yazdıklarını bilerek: “Yaşanabilir bir dünya istiyoruz. Bizler ne teröristiz, ne ‘maskeliler’! Bizler sizin çocuklarınız. Hayaller kuruyoruz – hayallerimizi yok etmeyin. İçimizde bir öfke bir hınç büyütüyoruz – engellemeyin! Hatırlayın. Bir zamanlar sizler de gençtiniz! Şimdi paranın peşinde, ‘vitrinden vitrine’ koşuyor, şişmanlıyor, ürküyor, unutuyorsunuz. Yalan hayatlar yaşıyorsunuz, boyun eğmiş, her şeyden umudunuzu kesmiş bir gün ölmeyi bekliyorsunuz. Hayal etmiyor, âşık olmuyor, üretmiyor, yaratmıyorsunuz. Sadece satıp alıyorsunuz… Her yerde mal! Sevgi yok – gerçek yok…”

***

Hasan Ali Toptaş farklı zamanlarda, farklı dergilerde ve farklı dertlerle yazdıklarını bir araya getirdiği kitabına kıskanılacak bir isim vermiş: Notalar ve Harfler. Hem ezgileri hem de satırları, ezgili satırları bir araya getirmiş. İşte kitabının bir yerinde Hasan Ali Toptaş "gözlerimi dört açmalıyım, beş açmalı, altı açmalı, yedi açmalıyım ve ortalıkta gafil gezinip durmamalıyım, dedim kendi kendime. Sonra, yayımlanan kitapların çokluğunu düşündüm ve hepsini okumak zorunda değilim ama bu durumda okumak istediğim bazı kitaplar bile ister istemez kalacak, dedim. Sonra dedim ki bazıları kalmasın ey hayat, bana kör noktamı aydınlatacak bol ışıklı dostlar ver, dedim. Sonra işte oturup bu yazıyı yazdım" der.

***

Charly [Flowers for Algernon] 1968

Vitrinle raf arasında bir yer

2009-11-07T09:43:00.006+02:00

Nikbinlik, Ocak-Şubat 2005, sayı 21, sf. 24-26

Buzda yatan balıklar, kırmızı et, beyaz et, otomobil tekerlekleri, giysi dolapları, giysiler, elektronik eşyalar, telefonlar, ucuz kasetler, krakerler, indirimli temizlik eşyaları, deodorant, şampuan, kalabalık, kasalar, kasiyerler ve raflar boyunca mallar, mallar, mallar! Tüm bu curcunanın, içi bir türlü adlandırılamayan huzursuzluğa ev sahipliği yapan steril, geniş, bol ışıklı, ferah ve aydınlık mekânların ortasında üst üste dizilmiş raflarda, yerlerde, indirim reyonlarında bir sürü kitap; ucuz, pahalı, güzel kapaklı, indirimli, sürü sürü kitaplar; kitapların içinde romanlar, öyküler...
Daha birkaç yıl öncesine kadar, derinlikten ve yaşamı yansıtma endişesinden uzak olmakla, cinselliğin ve duygusallığın pornografileştirildiği, tarihin masallaştırıldığı, kendini anlatan "romancı"ların mırıldandığı bir toplama dönüşmekle suçlanan Türkiye romanı, birkaç yıl içinde daha farklı bir toplamı oluşturmaya başladı. Küfür romanlarını, çöküş romanlarını bile geride bırakan hızlı üretim süpermarket romanları kaplayıverdi ortalığı. “Türkiye, tarihinin en büyük roman çılgınlığını yaşıyor. 2004 yılının ilk yedi ayında yayımlanan roman sayısı, Cumhuriyet tarihinin en yüksek noktasına ulaştı. Temmuz ayına kadar 150 yeni roman okuyucuyla buluştu. Üstelik bu romanların 70 tanesi ilk roman. Romancı olarak tanınan yazarların dışında, öykü, şiir, senaryo gibi edebiyatın farklı alanlarında ürün veren yazarların romana yönelmesi kadar, edebiyat yaşamına romanla başlayan yeni yazarların da çıkmasıyla bu rakama ulaşıldı.” [Radikal, 22.07.2004; sf.23]
Yazınsal metinlerin içerdiklerinin ve biçimlerinin, bir toplumun ya da ülkenin tarihsel serüvenine dair bilgi vermesinin olağan ve kaçınılmaz olduğu söylenebilir de yine yazınsal metinlerin, bir ülkedeki sermaye birikim sürecine ve o sürecin gelip dayandığı toplumsal yığının yönelimlerine dair ne kadar izdüşüm taşıdıkları daha dolaylı bir anlamlandırmayı, bağ kurma sürecini gerektirir. Bugün söz konusu dolaylı bağlantıyı en çok, yazınsal üretimlerin birer mala dönüşmeleri, mala dönüştükleri oranda da piyasada varolma biçimleri temsil ediyor. Yeni romanların ve romancıların nereden geldiklerine, kim ya da ne olduklarına da en çok piyasanın dili anlam kazandırıyor.

‘Vitrinde Yaşamak’tan, Süpermarket Raflarına

Nurdan Gürbilek’in 1980’lerin kültürel iklimini ele aldığı kitabında anlattığı vitrin, tüketimi daha da kolaylaştıran, genişleten ve vitrin ihtiyacını ortadan kaldıran rafların habercisiydi. “Vitrin, hep bir bolluğa işaret eder. Ama bu bolluğu mümkün kılan, onu var eden, onun için harcanan, o sırada tükenen yer almaz vitrinde. Vitrin, teşhir ettiği malın bir emek ürünü olduğunu gizler bakan kişiden. Nasıl piyasa farklı emek biçimlerini eşitler ve malları soyut bir değişim değerine indirgerse, toplum vitrine dönüştüğünde de bütün yaşantılar, yitirilen fırsatlar ve sarfedilen emek bir imajdan ibaret kalır.” [N. Gürbilek, Vitrinde Yaşamak, sf. 35] Bakkaldan bir adet çikletin alındığı günlerin vitrini, bir adedin asla yetmediği ve bu nedenle de çikletlerin bir araya getirilip kutularda dizildiği rafların öncüsü oldu. Karmaşayı, özensizliği, üst üste yığılmayı dışlayan süslü vitrinden, temel özelliği karışıklık, gelişigüzel, üst üste, alt alta dizilme ve tüketim ‘çılgınlığı’ olan raflar arasındaki geçiş dönemini ise Türkiye kapitalizminin seyri belirledi. Tüketimin mekânı değişirken yazar da, yayınevi de, yazınsal metin de değişti.
“Türkiye’de 1980’lerin kültürel iklimini tanımlayacak ilk kavram ‘sözün bastırılması’ysa, ikincisi mutlaka ‘söz patlaması’ olmalı. Çünkü 80’lerin ortasında Türkiye’de neredeyse baskı döneminden çıkıldığı yanılsamasını doğuracak yaygınlıkta bir söz, imge ve görüntü patlaması yaşandı.” [N. Gürbilek, Vitrinde Yaşamak, sf. 16] 1980 ile milâdı konan dönemin temel özelliği egemen güçlerin sol siyaseti dağıtmasıdır ancak aynı dönemin bir diğer önemli özelliği de toplumun siyasetten uzaklaştırması ve bu uzakta konumlanışın ancak ve ancak başka alanlardaki esnemeyle mümkün olmasıdır. Gürbilek’in ‘söz patlaması’ olarak tanımladığı gelişme tam da aslında içinde yaşadığımız tüketilebilir nesne patlamasını önceleyen dönemin özelliğiydi. Örneğin Playboy dergisi, Türkiye’ye, başka alanlardaki bastırılmışlığın zincirlerden boşanarak arzu, dizginlenemez istek olarak girmesini simgelerken en çok bastırılanın parodileştirilmesinin propagandası yapılmıştır: Artık Playboy özgürlüktür! Playboy’un özgürlük söyleminde simgelenen ifade özgürlük için örgütlenmenin beyhudeliği üzerine kurulurken, örgütlenmek, bir araya gelip kafa yormak, kafa tutmak, dayanışmak, eylemek ve ‘köşeyi dönmemek’ gülünç bir hâl almıştır. Elbette ki tüketirken özgürleşecek birey kutsanması da unutulmamıştır. “Derginin sunuş yazısına bakacak olursak, artık ‘gerçekten demokratik, laik, liberal ve özgür’ bir ülkede yaşadığımız kanıtlandı. Üstelik ‘çağdaş birey’ –ama tabii ki erkek birey- olmanın reçetesine de kavuştuk. Dergi, ince zevkleri olan, renkli ve şık Türk erkeğiyle demokrasi ve özgür düşünceyi buluşturma misyonunu yüklenmiş gibi görünüyor.” [G. Savran, Tan’dan Playboy’a, 11. Tez içinde, sf. 218]

Nesnelerin ve nesne tüketiminin patladığı ya da patlama sinyalleri verdiği ve bireylerin bu patlamadaki yerlerini almaya çağrıldığı bir dönemdi, rafları önceleyen. Bugünün çok baskılı, binli rakamlarla basılan raf kitapları için, tüketimin esas uğraş haline gelmesi ama bir yandan da merkezileşmesi, tek elde toplanması gerekiyordu. 80’lerden 90’lara geçişte bu merkezileşme tam da Türkiye sermayesinin yeniden yapılanmasıyla birlikte gerçekleştirildi. 90’lı yılların ikinci yarısında yaşanan restorasyon dönemi, sermaye sınıfının geleneksel alışkanlıklarından kurtulması, Türkiye kapitalizminin yeni bir yön kazanması ve ülkenin dünya kapitalist sistemi içindeki kulvarının farklılaşması doğrultusunda ekonomik, siyasi ve ideolojik alanların yeniden yapılandırılması olarak bu patlamanın, denetim altına alınıp piyasanın ihtiyaçları doğrultusunda yapılandırılmasına denk düştü. Hiç kuşkusuz bu tanımda bahsedilen ‘farklılaştırma’ isteği, düzenin sürekliliğini sağlayacak, işçi sınıfının varolmayan ama olası tehdidini etkisizleştirilebilecek ve kriz dinamiklerini, düzeni yıpratmadan bertaraf edebilecek yeni beceriler, farklı mekanizmalar geliştirmekten ibaretti. Ancak restorasyon hem Türkiye sermayesinin kendi iç bileşimini değiştirdi hem de toplumun ve topluma ait olan değerlerin, alışkanlıkların, davranışların da değişmesini sağladı.

Piyasanın Açlığı ve Gücü Restorasyon dönemi Türkiye kapitalizminin kemikleşen sorunlarına, dönemsel olarak düzenin yeniden üretimini çıkmaza sokan kriz başlıklarını denetim altına almaya odaklandığı kadar Türkiye toplumunun ideolojik dünyasına, davranış kalıplarına ve alışkanlıklarına yeni bir biçim kazandırmayı da içerdi. Aynı dönemin bir gerekliliği olarak, toplumsal zenginliğin nüfusun çok küçük bir kesiminin elinde birikmesi hızlandı ve geniş bir kesim yoksullaştı. Söz konusu süreç toplumsal yapıda da kimi kırılmaları ortaya çıkardı ve özellikle büyük kentlerde ‘Laila’ kültürü, gerici gettolar, işsizler ordusu, organ mafyaları, çöp toplayıcılar, son model arabalar, arzuyu sergileyen mankenler aynı karenin içinde buluştu. “Türkiye’de 80’lerin ikinci yarısında başlayan, etkisini kısmen de olsa bugün hâlâ sürdüren bu değişim, bu toplumun modern olabilmek için o güne kadar dışarıda bıraktığı, modern kültürel kodların dışına ittiği birçok içeriğin (bastırılmış taşranın, ama aynı zamanda bastırılmış cinselliğin de) büyük şehrin imkanlarıyla buluşmasının, kendini piyasanın sunduğu sınırlar içinde daha özgürce ifade etmesini içeriyordu.” [N. Gürbilek, Kötü Çocuk Türk, sf.16]
Gürbilek’in bu kez 90’ların kültürel iklimini sorguladığı makalelerinden oluşan kitabında ise Türkiye toplumunun düşünsel ve davranış yönelimleri değiştiği söylenirken, bu değişimin toplumsal yaşantıdaki karşılığını, taşranın ve taşraya sıkışan değerlerin ağırlığını toplumda daha fazla hissettirmesinin öne çıkarması da taşra ile özdeşleştirilen Türkiye toplumunun değişimine denk düştüğü vurgulanıyor. Bugün piyasa dediğimiz görünmez el, tüketimi, arzu ve istek patlamasını, beğenileri, arayışları geçmişe göre, çok değil bir on yıl öncesine göre çok daha doğrudan belirlemektedir. Belirlenen tabii ki aynı zaman da sınırlanmaktadır; söz konusu olan sanatsal yaratı olunca da sınırlandıkça güdükleşmekte, küntleşmektedir. Derinliğin yerini yüzeysellik, yaratıcılığın yerini sıradanlık almaktadır. “Piyasa, ideolojik-düşünsel tercihlerle yazarın bireysel kazanım koşullarını, ‘ürün’ün satış grafiğini iç içe belirleyen bir mantığa sahiptir ve akıllı yazar ‘mantıklı’ olmak durumundadır... Bugün görsel bir bombardıman altında yaşayan insanlığın yazıdan, edebiyattan ve romandan uzaklaşmasının gayet nesnel koşulları vardır ve bu koşullar bizzat ‘piyasa gerçeği’ tarafından yaratılmaktadır.” [A. Mert, Omurgayı Çakmak, sf. 99] Görsel olanı giderek daha fazla kaplayan reklam, yani arzdan önce talep yaratma işi ise yine de günü kurtarmaktadır. Kentlerin dört bir yanına asılan reklamlarla ‘ikimilyondokuzyüzbin’e kitap tüketme özgürlüğü duyurulmaktadır. Bu nedenle reklam metni yazarlarından ‘iyi’ romancı, öykücü çıkmasına ve bunların bir de çok satar olmasına şaşmamak gerekiyor. Çünkü içerik, her zaman için talep yaratılmasının gölgesinde kalıyor. Dert, talep yaratmak olunca ve talep başarıyla yaratılıp hızla nakde çevrilince içerik olmasa da olabiliyor. İçerik önemsizleşiyor. “Sınırsız bir özgürlük var bugün görünüşte. Herkes her şeyi yapabilir, yazabilir, söyleyebilir. Karışan görüşen yok. Ağır çaplı arıza yaratmadığınız sürece mahkemelerde yargılanmak, hüküm giymek, sansüre uğramak gibi sorunlar da geçmişte kaldı. Ama siyasal yaptırımı aşan çok daha büyük bir denetim mekanizması var bugün: Piyasa despotizmi ve sansürü.” [Z. Coşkun; Evrensel Kültür, sayı 137, sf. 63]

Patronları Özgürleştiren Reklamlar
Örneğin bugün göklere yerlere sığdırılamayan Tuna Kiremitçi’nin romanlarındaki kurgu sayfalar boyunca bir türlü açılmıyor, toplanmıyor, bir araya gelmiyor. Çok satan yazarlar kulübünün üyesi olarak Kiremitçi’de ne Murathan Mungan’ın masalsı yaratıcılığı var ne de Orhan Pamuk’un derinlikli bilgisi. Dil kullanımı ise düşündürücü. Çünkü Kiremitçi’nin temel Türkçe derslerini yeniden alması gerekiyor. Çünkü kitapları dilbilgisi yanlışlarıyla, yanlış kelime kullanımlarıyla tıka basa dolu.
Diğer yandan yayınevleri ne yapıp edip çok satan kitaplar bulup yayımlamanın kaygıları içinde; Orhan Pamuk’un okuyucunun hayatını değiştiren kitaplarının açtığı kapıdan, okurun duygularını köpürten, içini gıcıklayan kitaplarıyla İclal Aydınlar geçiyor bir bir. Okur artık “kendini buluyor” bu kitaplarda ya da yazarın “kalemindeki incelik ve sihir” ile kendinden geçiyor. Reklam o kadar esnek ki her ayıbı örtüyor.
Reklamın kime yaradığı sorusunun yanıtı ise şüpheye yer bırakmıyor. “Reklamcılığın gelişmesinden önce de mallar vitrinlerde sergileniyordu; o zaman da mallar, emek ürünü olduğunu gizleyen bir kimlikle çıkıyordu karşımıza. Reklamcılık yeni bir dünya yaratmadı; yalnızca patronları da özgürleştirdi.” [N. Gürbilek, Vitrinde Yaşamak, sf. 32] Patronlar kültür ve sanatı himayelerine ancak bu özgürleşmenin ardından alabildiler. Aydın Doğan, Karamehmet, Koç, onca karanlık işin içinde kültür sevicileri olarak ancak bu özgürleşmeyle ortaya çıkabildiler. “Özelleştirmeler, yalnızca kamu iktisadi teşebbüslerinin özel sermayeye devredilmesi, yabancı sermayeye satılması gibi doğrudan uygulamalarla sınırlı kalmadı, özelleştirme, sağlıkta, eğitimde, sosyal güvenlik alanlarında da gerçekleşti. Kültür ve sanat etkinlikleri, yazar-sanatçı yaratımı da bundan nasibini aldı. Bu, yalnızca holdinglerin ve bankaların sanat-edebiyata alanına girmeleriyle başlayan bir süreç olmadı, sanatsal ve edebi yaratı süreçleri ve sonuçları da ‘serbest piyasa’ ortamının bir parçası haline getirildi.” [Evrensel Kültür; Edebiyat ve Piyasa Dosyası; sf.61]
Piyasa daha aç ve aç olduğu için daha fazla üretimi, daha hızlı tüketimi arıyor. Bu nedenle 2004 yılında patlayan roman yazma merakının arkasında holding yayınevlerinin yayın stratejileri de yatıyor. Ancak tek başına yetmiyor. Türkiye’nin yeni toplumsal dokusu okuruyla, yazarıyla, reklamcısıyla her şeyi daha fazla tüketmeye çalışıyor; tıpkı açlıktan çıkar gibi ya da açlıktan kaçar gibi. Doğrusu, bugün artık kolay ve çabuk okunan, anlatılanla okuyanı özdeşleştiren, zorlamayan, ''Yazar burada ne demek istiyor?'' gibi artık gereksiz sorulara yol açmayan kitaplar istiyor okur çoğunluğu. İstemeleri kışkırtılıyor. Piyasada satılıp alınan bir mal olarak kitap, anlatılanı da mala dönüştürdükçe popülerleşiyor. Çok satmanın yolu malı iyi paketlemekten geçiyor. Yazınsal metni bir mal olarak düşünmeninse ancak iki basit nedeni olabiliyor: İlki, ilgi görmek, ünlenmek; ikincisi de para kazanmak. “Sadece içini döküp rahatlamakla bitmiyor; bir o kadar da görünme, işaret edilme arzusu, görülüp işaret edilenlere -mesela Orhan Pamuk, Ahmet Altan, Murathan Mungan ve diğer ünlü yazarların medyadan 'bilbord'lardan yansıyan görüntülerine duyulan hayranlık da var işin içinde...” [A. Ömer Türkeş; Roman Çılgınlığı Yaşıyoruz, Radikal Kitap; 23.07.2004]
Yılların özlemi nihayet gerçekleşmiş olabilir; ülkemizin de nadide yazarları ‘çok satar’ olmayı elde etmiş olabilir. Hatta edebiyatın popülerleşmesinden büyük çoğunluk hoşnut olabilir. Ne de olsa alan memnun, satan memnun! Hal böyle olunca edebiyatın life-style odağı olan Picus Dergisi yayın hayatına rahatlıkla “kitabı çok, daha çok satılan bir mala dönüştürmeyi amaçladığını” açıklayarak başlayabilir. Bunda şaşılacak ne var ki? Ne de olsa çikletten, araba tekerinden, çaydanlıktan, sabundan, jambondan bir farkı yok artık yazınsal metnin de. Okur, kendine sürekli önerilenlerle bir kitaptan öbürüne gidebiliyor; okur ve yazar böyle bir özgürlükten başka daha ne ister!
Gerçekten okur ve yazar daha ne ister!
Sadece vitrinle raf arasında bir yer mi!

Değiniler:
Ali Mert; Omurgayı Çakmak – Türkiye Aydınının Omurga Sorunu Üzerine Otuz Deneme, Gelenek Yayınları, 2002
Nurdan Gürbilek; Vitrinde Yaşamak – 1980’lerin Kültürel İklimi; Metis Yayınları, İkinci Basım, 1993
Nurdan Gürbilek; Kötü Çocuk Türk, Metis Yayınları, 2001
Gülnur Savran; Tan’dan Playboy’a, Onbirinci Tez Kitap Dizisi içinde, Sayı 2, 1986
A. Ömer Türkeş; Roman Çılgınlığı Yaşıyoruz, Radikal Kitap; 23.07.2004
Evrensel Kültür; Edebiyat ve Piyasa Dosyası, Sayı:137, Mayıs 2003

Müzikte açılım dönemi: Çok kıvrak hareketler bunlar!

2009-10-31T18:34:00.007+02:00

soL Dergisi, sayı: 299, Ekim 2009

Erdoğan’ı değil de en başta konuşmalarını hazırlayanları, danışmanlarını tebrik etmek gerekiyor. Çünkü ideolojik mücadele nedir, anahtar konumdaki konular nedir, o konular hangi noktalardan tutturulur iyi biliyorlar. Burjuva siyaseti konusunda, temsil ettikleri egemenlerin tarihsel eğilimleri ve toplumun zayıf karınları konusunda bilgili oldukları kadar örneğin müzik repertuarlarını da takip ediyorlar. Çünkü Erdoğan son 9 ay içinde iki kilit konudaki açılımlarına müzisyenleri de katıverdi.
Önce Davos açılımında caz müzisyeni ve sıkı bir İsrail karşıtı olan Gilad Atzmon’u referans gösterdi [1]. İkinci müzisyen referansını ise Kürt açılımında kullandı Erdoğan: Meclis grup toplantısında konuyla ilgili yaptığı konuşmada Kürtlerin müzisyeni Şivan Perwer ile bozkırın tezenesi Neşet Ertaş’ı birbirine dolayıp bir topaç gibi ortaya salıverdi [2]. Neşet Ertaş İzmir’deki mütevazı evinden kalkıp İstanbul’a gitti, Erdoğan’la televizyona çıktı ve sazını çalmaya devam etti. Kendisi adına değil, kendi deyişiyle gerçek fakirler adına bir medet umarak. Şivan Perwer ise albümlerinin yıllarca yasaklandığı, türküleri nedeniyle üniversite öğrencilerinin yıllarca soruşturmalardan soruşturmalara sürüldüğü bir ülkede bir hafta içinde baş haber olmasına şaşırmadı ve organizatörü aracılığıyla “artık politik bir imajla değil, sanatçı kimliğiyle bilinmek istiyor” diye mesaj yolladı [3].
Ama Erdoğan’ın referansından sonra başına iş açılmasından da kurtulamadı Perwer. Birileri hem gaza hem de frene aynı anda basma gereği duymuş olmalı ki Erdoğan’ın müzik ve kültür birikimini paylaştığı çıkışından sonraki hafta Kanada’da olan Şivan Perwer, Kanada polisine silah kaçakçılığı yaptığı yönünde bir bilgiyle ihbar edildi (Erdoğan konuşmayı 11 Ağustos’ta yaptı, Perwer ise 18 Ağustos’ta Kanada polisine misafir oldu) [4]. Tesadüf odur ki Kanada’nın bir otobanında, bir cipin içinde gökdelenlerin siluetlerine doğru seyir halinde olan Perwer, Kanada polisi tarafından durdurulup üstüne silah doğrultulduğu, yere yatırılıp gözaltına alındığı sırada olay yerinde, polis pususunun kurulduğu yerin birkaç adım ötesinde kayıtta olan tek bir kamera vardı: İhlas Haber Ajansı. Açılıma ilginç bir katkı oldu!
Malı tutmayan firmaların ambalaj ismini değiştirmeleri gibi Erdoğan’ın açılımı şimdilik isim değiştirdi ama müzikteki saçılım devam etti. Yakın zamanlarda İbrahim Tatlıses bir televizyon kanalında yeniden program yapmaya başladı. İşte o televizyon kanalı, on yıl önce “Yeni albümüme Kürtçe şarkı koyacağım, televizyon kanallarından klibimi yayınlamasını bekliyorum!” dediğinde tabak, çanak saldırısına uğrayan Ahmet Kaya’ya linç kampanyaları düzenlemişti. Televizyon kanalının şimdiki sahipleri, o dönemde günlerce, Kaya’nın büyük hainliğini ispatlayan belgeler, fotoğraflar yayınlamıştı. Benzer belge ve fotoğraflarla kendisi de suçlanan, ama bir şekilde ayağı kaydırılmaktan kurtulan İbrahim Tatlıses, işte o televizyon kanalında, açılımın gölgesinde, omuzlarını sallaya sallaya son albümüne koyduğu Kürtçe türküyü söylerken stüdyoda tabak çanak saldırısı değil de alkış vardı. Stüdyoyu dolduran seyirciler, Şemmame’ye içtenlikle eşlik ettiler, kalktılar oynadılar. Ama büyük ihtimalle bu hareketli Hakkâri türküsünün yıllarca öğrencilerin ideolojik halay çekme suçlarına, yoksul bir halkın dayanışmasına eşlik etmiş olduğunu bilmeyerek ya da umursamayarak eğlendiler. İlginçtir, sanatçısından köşe yazarına, yorumcusundan patronuna herkesin bir anda barış havarisi kesildiği, yani açılım aydınlamasının ortalığı kaplayıverdiği o günlerde, haber bültenlerinde bir başka başarı daha kısa haber olarak yer aldı: Yasakların kalkması ve açılım, Kürtlerin müzik ihtiyaçlarını ıslah etmişti. Çünkü “normalleşme” adımlarının atıldığı yılların ardından Kürtçe albüm lisansı için yapılan başvuruların azaldığını müjdeliyordu ajanslar.

Nasıl oluyor da esneyebiliyorlar? Bu değişim nasıl mümkün olmaktadır? Yani örneğin Erdoğan, açık ve net bir gerilla destekçisinin ya da özgürlük savaşçısının adını nasıl anabilmektedir? Ya da tabak çanak ile vatan savunması günlerinden sonra televizyonda Kürtçe müzik eşliğinde hoplayıp zıplama günlerine nasıl gelinmiştir? Bir de on yıl öncesine gitmeye bile gerek yok, daha 1-2 yıl önce ezelim geçelim diye atıp tutan kalemler bir anda nasıl barış havarisine dönüşmüştür? [5] Hepsi ama hepsi ideolojik ve siyasal olarak nasıl esneyebilmektedirler? Bu kıvraklık nereden gelmektedir?
Bu kıvraklığı anlamak için sadece “Ne değişti?” sorusunu sormak eksik yanıtlara varmamıza neden olabilir. Şivan Perwer’in yarı-resmi devlet sanatçısı olmasının, İbrahim Tatlıses’in Şemmame eşliğinde izleyicileri halaya davet etmesinin ve düzenin esneklik sınırlarının yarattığı etkinin nedenini anlamak için gerekli olan soru, “Ne olmaktadır ve ne olmuştur da yasaklı olanlar kapsanabilmektedir?” şeklinde olmalıdır.
Aslında dile getirilenlerden önce bizzat değişimin kendisi bile (siyasal iktidarın ideolojik esnekliği) etkili olmaktadır. Bu etki sayesinde, geçmiş çökmekte, inkâr, dışkı yedirme, köy boşaltma ve bilumum eziyet unutulmakta, bu süreçten herkes aklanmış olarak çıkmanın yolunu bulmaktadır. Yani ister siyasetçi olsun, ister köşe yazarı, geçmişte bir dilin yasaklı kalmasına ses çıkarmayanlar, Kürt müzisyenlere hakaretler yağdıranlar şimdi portföylerine dengbejleri de eklemektedirler. Demek ki egemen kesimin geçmişteki söylemleri, tutumları ve eylemleri, bugün ayakbağı olmamaktadır ve bu sayede egemenler açılabilmektedir.
Bu noktada, geçmiş söylemlerin terk edildiği ve yeni bir sentezin doğmakta olduğu düşünülebilir ki liberal çevreler bu kanıdadır. Bu görüşe göre egemen siyasette, geleneksel muhafazakârlık ve devlet kalıpları terk edilmektedir ve yeni bir demokrasi havariliği doğmaktadır. Hatta Erdoğan ve ekibinin açılımı, bu durumun en önemli kanıtlarındandır. Peki, geçmiş ideolojik konumlar terk mi edilmiştir? Hatırlanacak olursa ilk seçimlerden sonra uzunca bir süre Erdoğan ve ekibinin ideolojik referanslar bağlamında değişip değişmedikleri uzun süre sorgulandı. Ve bu sorgulama bir süre sonra gündemden düştü. Çünkü yanıt belli oldu: Elbette ki değiştiler ve elbette ki değişmediler! Çünkü daha deneyimli oldular ve rakiplerini öyle ya da böyle saf dışı bırakarak davalarına ihanet etmedikleri, değişmediklerine dair tutarlı bir ideolojik etki yaratmayı da başardılar. Değişmediklerine dair bu tutarlı görüntünün bizzat kendisi dahi karşılarında konumlanmış kesimlerin tamamının (medya, üniversite, askeriye, yargı) kendilerine ayar vermesine yardımcı oldu. Böylece geçmiş söylemlerin terk edilip edilmediği de gündemden düştü. Şimdi bir başka konuda da geçmiş gündemden düşmektedir.
Diğer yandan içinden geldikleri ideolojik çerçeveyi terk etmeden söylemlerini ve etkilerini de genişlettiler. Bu esneklikte emperyalist merkezlerin desteğinin elbette payı var. Ama bu esnekliği mümkün ve etkili yapan temel neden piyasa egemenliğinin genişlemesidir. Yani piyasa egemenliğinin genişlemesinin eşlik etmediği bir ideolojik esneklik, söylenenlerdeki netliğin bulanıklaşmasına, tutarlılığın kaybolmasına ve ikna ediciliğin azalmasına yol açardı. Hâlbuki Erdoğan’ın konuşmasını, televizyonlardaki Kürtçe türkü evrimini tutarlı, inanılır ve etkili yapan, piyasa egemenliğinin daha geniş toplumsal kesimleri etkileyebilmesidir. Bu nedenle AKP hükümetinin, Erdoğan’ın açılımlarını ve cüretlerini sadece dış merkezlerden gelen yönergeler ve isteklerle açıklamak yetersizdir; tam tersine sadece dış merkezlere işaret etmek açılımların etkisinin artmasına neden olmaktadır. Hâlbuki bizzat içerisinin değişmiş olması açılımları mümkün kılmaktadır. Yani Erdoğan’a esneklik veren, bir yandan da Türkiye kapitalizminin yönelimleri ve istekleridir. Piyasa, açılımlarla kendi önünü açmaktadır. Kısa bir örnek vermek gerekirse Öcalan’ın yakalandığı 1999 dönemecinden bu yana Türkiye kapitalizmi birkaç gömlek büyümüştür. Şimdi yeni bir dönemeç alınmaktadır ve büyüme kaçınılmazdır.
Piyasa egemenliğinin genişlemesi ne anlama geliyor? Kuşku yok ki bu tanımın üretim ilişkileri ile ilgili bir yanı var ve üretim ilişkilerinin özellikleri temel bir etkiye de sahip olabilir. Örneğin toplam üretimin artması, artı-değerin artması, bölüşümün değişmesi, mülkiyetsizleşmenin artması piyasa egemenliğinin genişlemesi anlamına gelebilir. Ancak daha farklı bir etki söz konudur ve piyasa egemenliği ile söz konusu etkiyi vurgulanmaktadır: Kişilerin ve toplumsal grupların güncel olanı ve tarihi değerlendirmesinde piyasa referansları daha fazla belirleyici hale gelmiştir. Bu referanslar örneğin Obama hayranlığıdır, ABD’nin eşit ve yakın dostu olmayı arzulamaktır. Bir diğeri örneğin bu düzenin değişmeyeceği yargısıdır. Genç siviller diye bir toplamın ortaya çıkmasıdır, sel haberleri arasında yer alan boy boy gökdelen reklamlarıdır, tatillerde turlara katılan insan sayısının patlamasıdır, hanedanlık hayranlığıdır ve en önemlisi insanların bu referansları sorgulamamasıdır.
Diğer yandan Erdoğan’ın Perwer’in adını anması, Tatlıses’in Şemmame’yi söylemesi ve Kürtçe albüm lisanslarının azalması gibi gelişmeler iki etkiye sahiptir. Öncelikle söz konusu durumlar ve benzerleri ideolojik etkinin gücünü göstermektedir. İkinci olarak ise gelişmelerin beslediği egemen ideoloji, kapsamakta zorlandığı ideolojik konumların sınırlarını belirsizleştirmekte ve etkisizleştirmektedir. Peki, bir ideolojik konumlanış neden bulanıklaşır? Birçok nedeni olabilir ama burada birbiriyle bağlantılı üç neden iş başında gibidir: (1) piyasa egemenliğinin genişlemesi, (2) bu genişlemenin etkisine kör olunması, (3) körlük nedeniyle mücadele isteğinin, ufkunun kalmaması. Bugün solun önemli bir kesimi piyasa egemenliğinin genişlemesine kördür. Diğer yandan ise Kürt hareketinin içinde piyasa egemenliğine karşı olan referansların azalması da Erdoğan’ın açılımını da mümkün ve etkili yapmaktadır. Yani her şeyden öte bir sınıf iktidarını koruyacak önlemler almaktadır.
Bu nedenle piyasa egemenliğinin genişlemesi, bir başka açıdan da işçi sınıfının sınıflar mücadelesinde kendi alanına çekilme sürecinin devam ettiği ya da burjuvaziyi daha donanımlı olmaya zorladığı olarak da okunabilir. Burjuvazinin özellikle ideolojik alanda etkisini ve donanımlarını geliştirdiği de görülebilir. Yani şarkıları, türküleri nedeniyle yıllarca aşağılanan, tehdit edilen Kürt yoksulu, egemenler gün gelip de o şarkıları ağızlarına aldıkları zaman lanet olsun size bile diyememektedir. Bu bir yenilgi ya da egemenler lehine bir uzlaşma olarak da görülebilir.
Ancak ne siyasette, ne ideolojide, ne de sanatta yeni yönelimler, değişimler aniden ortaya çıkar. Değişimin bir süreci, öncüleri, işaretleri vardır. O işaretler işte çoktan belirmişti. Bugün müzikte de yaşanan açılımlar o işaretlerin gösterdiği yerdir [6].

Değiniler:
[1] Recep Tayip Erdoğan’ın 29.01.2009 tarihinde Davos’ta yaptığı konuşma. Diğer yandan bu referansıyla tipik ama güçlü bir ideolojik etkiye sahip bir düzlem kurdu Davos’ta. Dışarıya, yani siyonistlere değil de içeriye yani Türkiye muhafazakârlığına mesaj verdi ve “Bakın İsrail’in gaddarlığına bir tek biz değil bizzat içlerinden birisi, onlardan birisi, bir Yahudi sanatçısı karşı geliyor; ne kadar da haklıyız!” demek istedi. Türlü türlü televizyon kanallarına her fırsatta kendilerine din olarak islamiyeti seçmiş Finlandiyalı, Alman arayışçıları çıkarmaları gibi. Söylenmeyen ama ima edilenin “Onlardan birisi daha bize katıldı!” olduğunu bilerek ve yayarak.

[2] Recep Tayyip Erdoğan 11.08.2009 tarihinde partisinin grup toplantısında yaptığı konuşma.

[3] Yeni Şafak Gazetesi 03.09.2009 tarihli haber.

[4] Olay tarihi 19.08.2009, yani Erdoğan’ın konuşmasından bir hafta sonrası.

[5] Reha Muhtar 24.09.2009 tarihli Vatan Gazetesi köşe yazısı: “Tayyip Erdoğan'ın Kürt açılımı ve bir Yunan hatırası...” Reha Muhtar'ın 10 yıl önce Ahmet Kaya linç gecesini kumanda eden büyük kumandan olduğunu bilmem hatırlatmaya gerek var mı? Bir diğeri de büyük vatanperver Serdar Ortaç'dı.

[6] Egemenlerle ilgili ders: Mücadele azminiz, isteğiniz azalınca tepenize biniyorlar. Pazarlık başlayınca da benzetiyorlar sizi. Yıllarca karşı oldukları müzik, siyaset sayesinde yayılıyor, siyasetin iç enerjisi azalınca da dönüşmeye başlıyor. Popüler müzik tarihi zararsızlaştırılan onlarca müzisyen öyküsü ile doludur.

İçtenlikle istemek ama hep ıskalamak

2009-10-17T19:08:00.006+03:00

soL Dergisi, Ağustos 2009, sayı: 291

“Benim nefret ettiğim ilkelliktir!” Temel derdini farklı sayfalarda, biraz da haykırarak böyle açıklıyor Fazıl Say. AKP kadroları ve temsil ettiği çizgi ile olan uyuşmazlığını bu arayışıyla ilişkilendiriyor. Ve aksatmaksızın ekliyor: “Aydınlanmacıyım!” Geçtiğimiz yıllarda Fazıl Say, siyasal iktidar tarafından ülkenin gerçek ya da hayali bütün kötü hallerinden sorumlu olarak gösterilen seçkinlerin, elitlerin, monşer takımının bir temsilcisi, sözcüsü, vitrini ilan edildi. Siyasal iktidar bu kesimi, halkın değerlerine yabancı, burnu havada ya da özenti göstermekte fazla da zorluk çekmedi. Örneğin Erdoğan “elitler” dedikçe karşısına aldığı kesim, kendilerinin seçkin olmadığını ispatlamaya çalıştı. Erdoğan monşer dedikçe, kendilerinin işaret edildiğini hissettiler; biraz gocundular, biraz öfkelendiler, biraz korktular. Ama siyasal iktidarı, düşünsel olarak bile alt edemediler.
Sonuçta vitrini Fazıl Say olarak sunulan kesim yenildi, sindi. Gerçi onlarla bir tek siyasal iktidar değil, liberaller de çok uğraştı. Liberaller de onları demokrasi düşmanı ve darbe yanlısı ilan etti ve onlar da ne kadar demokrat olduklarını anlatmaya çalıştılar, anlattıkça biraz daha yenildiler. Bu yenilgiyi anlamak, Türkiye’nin egemen dünyasındaki düşünsel değişimin dinamiklerini anlamak açısından zorunludur. İşte bu nedenle Fazıl Say’ın yazılarını, söyleşilerini, hakkında yazılanları bir araya getirdiği son kitabı ele almak yararlı olabilir.

Tutarsızlık kederi
Zeynep Altıok kitaba alınan yakın zamanlı yazısında, Fazıl Say’ı omurgalı bir aydın olarak tarif ediyor. Omurgalı olmayı dik durmak, ilkelerinden taviz vermemek anlamında kullanarak. Ama kitaptaki yazılarda yer alan Fazıl Say’ın “ilkellik nefreti” ve “aydınlanmacılık” gibi heyecan duyulması gereken değerlerini örten bir özellik hemen göze çarpıveriyor: Tutarsızlık! Çünkü aydınlanmacılık için omurgalı olmak gerektiğini sezip sonra da “Clinton geldi, cumhurbaşkanı da çağırdı, gittim, çaldım!” derseniz tutarsız olursunuz. Aydınlanmacıysanız eğer, Clinton’un da Demirel’in de silahlarının halkın aklına çevrilmiş olduğunu biliyor olmalısınız. Bu nedenle piyanonuzun aslında bu seçkin misafirlerin üstüne çevrilmiş bir karşı silah olduğunu da biliyor olmalısınız. Diyelim ki her şeye rağmen köşke çıktınız! “Sayın Demirel, viyola ve piyano için yorumladığım bu grotesk sonatı, yakın zamanda bankasını kaybeden sevgili yeğeniniz için çalıyorum!” ya da “Sevgili Bill, Prokofyev’in Savaş sonatını ülkenizin yıllık silah satışlarının bilmem kaç milyar doları geçmesi şerefine çalıyorum!” diye araya sokmalısınız. Omurgalı olmak ve kalmak için… Yetenekli olmak imrenilecek bir özellik ama ilkellikten, basitlikten nefret ediyorsanız eğer, biyografinizde satırlar boyunca size verilen ödüllerden başka bir yer kalmadığını gördüğünüzde mideniz bulanmalıdır. Çünkü siz ödül sisteminin içi boş düzeneğini biliyor olmalısınız ve tam da o düzenekle derdiniz olmalıdır. Çünkü bir biyografide ödüllerden ne kadar çok bahsediliyorsa orada gereksiz bir kendi değerini anlatma telaşı olduğunu da bilirsiniz. Çünkü örneğin bir biyografide tumturaklı laflar ne kadar çoksa, gerçeğin o kadar da kof olabileceğini aklınıza koymuş olmalısınız.

Öte yandan ilkellik karşıtlığı için ilkeler gerektiğini de biliyor olmalısınız. Hem de ilke olduğunu belli etmeden öylece içinizde var oluveren değerler. Çünkü ilkelliğin ne tür biçimler aldığını sezebilmek gerekiyor. Bu nedenle her yazıda “üstün nitelikli” diye tanımlanıp durmanızla derdiniz olmalıdır. İçinize batmalı niteliklerinizin bu kadar yere göğe sığdırılamaması. Bu görkemli lafların altında gereksiz ve sıkıcı bir yan olduğunu sezmelisiniz. Süs köpeği gibi hissetmelisiniz kendinizi. Ve havlamalısınız havlayabildiğiniz kadar. “Lanet olsun sizlerin görkemli ve üstün nitelikli ilkelliğinize!” diye. Ve ısırmalısınız, değer biçicilerinizi, vitrin süsleyicilerinizi; “Tam da sizler oydunuz bu ülkenin altını” diye.
Yani aydınlamacıysanız eğer, ilkelliği altedebilmek için tutarlı olmalısınız! Örneğin kitap basacağınız zaman Doğan grubunun ya da bilumum sermaye grubunun yayınevinden uzak durmayı da atlamamalısınız.

Korku kederi
Fazıl Say bir kesime mal olmuş düşünce sistematiğinin temsilcisi olarak alınabilirse eğer, bu düşüncenin bir diğer özelliğinin de uzlaşmacılık olduğu söylenebilir. Çünkü hayatın gerçeklerini ve bu gerçeklerin fazla zorlanmamasını çok önemsiyorlar ve sonuçta acıklı oluyorlar. Örneğin Erdoğan’ı ABD’ye ya da AB’ye şikâyet ederken acıklı oluyorlar. Örneğin Fazıl Say’ın, Nazım Oratoryosu için Nazım Hikmet’in hapisten çıktıktan sonra yazdığı dokuz numaralı şiirinden 6 sözcüğün çıkarılmasına yönelik eleştirileri kızına mektup yazarak yanıtladığı bölüm de çok acıklı oluyor.
Say, eleştirileri önce kıskançlıkla itham ediyor! Olabilir, meyve veren ağaç taşlanır. Ama sonrasının iler tutar yanı kalmıyor: “…sahnede o altı sözcüğün doğurabileceği sonuçları düşünmek zorundaydık…” “Çünkü korkuyoruz, haklı olarak… Burası normal bir ülke değil, kızım. Nerede, ne zaman, neyin olacağını kimse kestiremez.” Çok doğru ama üç doğru bir yanlışı götürmüyor bu hayatta. Aydınlanmacı olunca korkunuzdan korkmayı da ekleyeceksiniz aklınıza. Ekleyeceksiniz ki bütünlüğünüz eksilmesin, yamulmayasınız, eğilip bükülmeyesiniz. Ve Ermeni bakkalın babasının Kürt komşusu tarafından öldürüldüğü satırları çıkarmadan önce gerçekle başka bir şekilde uğraşmalısınız. Uğraşmalısınız ki emperyalizmin yenilebilir olduğunu aklınıza koyup şiirin de belirttiği gibi bu topraklarda halkların halklara kırdırıldığını kabul edebilesiniz. Ve uğraşmalısınız ki emperyalizmden nefret ettiğiniz için Oli Rehn denilince aklınıza, şikâyet makamı değil halklar arası düşmanlık makamı gelebilsin.
Bu düşüncenin bir diğer özelliği de eğitim ile birçok şeyin değişebileceğine olan aşırı inançları. Ama eğitime yaklaşımları Matrix filminde Neo’ya yüklenen eğitim modülleri gibi! Dövüş sanatları modülü yüklenir ama Neo, Neo olarak kalır; duyguları, düşünceleri gram değişmez ya! Tıpkı onun gibi, eğitime yaklaşımları! Eğitimle klasik müzik sevdirilebilse ülke bir tık yukarıya çıkacaktır. Sanki o modül eksiktir de yüklense işler değişiverecektir. Ama modül yüklenir, özverilerle konserler verilir, şehirler dolaşılır ve tık değişmez.

Havada öylece asılı duran bir saf niyetliliktir bu! Çünkü hayat, modüllerin tek tek toplamından değil, modüllerin bir araya gelmesiyle oluşan bir bütünlüktür. Ve bütün, modüllerin toplamından daha farklı, daha başkadır. Bu nedenle eğitim modülünü yüklerken son çıktının ne olacağını kestiremeyebilirsiniz! Sizin büyük bir iyilik girişimi olarak gördüğünüz etkinlik, büyük bir eziyet olarak da sonuçlanabilir. Ya da 12 şehri dolaşıp öğrencilere Mozart çalmanız, yıllık cirosu binlerce okulun, milyonlarca öğrencinin gaspedilmiş haklarıyla oluşan bir otomobil satış şirketinin reklamına dönüşebilir. Ve tam da bu nedenle, içten ve samimi isteğinizi ıskalayabilirsiniz. Tekirdağ’da değil 10, İstanbul’daki gibi 1000 konser verilmesini sağlasanız da şu kahrolası hayatta, şu karşı-devrimin hız kesmediği ülkede kısa bir süre için de olsa insanların farklı bir sesle karşılaşmasını, o sesten etkilenmesini ve bir bilinç değişikliği yaşamalarını da ıskalarsınız. Çünkü aydınlanmacılığınıza bakarlar ve Alman araba tekelini görürler.
Yani öyle bir eksik yan var ki Say’ın düşünce dünyasında, aydınlanmacılığı, halkçılığı, gericilik karşıtlığı uçup gidiveriyor. Bir bütün çıkmıyor ortaya. Ve bu nedenle, içi kum dolu bir çuval gibi neresinden tutarsanız, kum diğer tarafa yığılıyor. Aydınlanmacı oluyorsa halkçılığı kalmıyor, halkçı oluyorsa farklılığı zarar görüyor, farklı oluyorsa yalnız kalıyor. Sonuçta kader gibi bir keder gelip yığılıyor üstüne. Ve O, bu sıkıntı veren yalnızlığı sevmeye çalışıyor.
Hâlbuki ilkellik nefreti kadar sermaye nefreti de gerekiyor. Çünkü bugün ilkelliği sermaye örgütlüyor. Aydınlanmanın içini sponsorluk kurumu boşaltıyor. Ama Say’ın satırlarında hak vereceğiniz birçok olay, durum ve konu varken O’nu etkisizleştiren noktaya dair ufak bir kırıntı bile bulmak mümkün olmuyor. Bu nedenle örneğin Say’ın biyografisini Charles Bukowski’yle birlikte okumak gerekiyor. Fazıl Say’ı Bukowski yapıp hayat hikâyesinin bu şekilde yazılmış olmasıyla okkalı bir küfür eşliğinde dalga geçmesini sağlamak gerekiyor. Ya da müziklerini The Clash basçısı Paul Simonon’la birlikte dinlemek gerekiyor. Say’ı Simonon yapıp tıpkı Simonon’un sahnede gitarını parçalaması gibi Say’ın da piyanosunu, üstü başı kan ter içinde kalıncaya kadar parçalamasını sağlamak gerekiyor. Aklımızdaki Fazıl Say’ı havada öylece dolanıyormuş gibi yapan, ayağı yere basmayan düşüncelerinden kurtarmak için…Çünkü bütünlük olmayınca içtenlik ıskalıyor. Çünkü bütünlük olmayınca, bir türküyü içten, duygu yüklü ve insanın aklından çıkmayan bir yoruma dönüştürürsünüz ve sonra da adını Black Earth yaparsınız. Ama birileri, tüm tezatlıklarınıza, tutarsızlıklarınıza rağmen sizi sadece bu yorumunuzdan dolayı bile sevebilir. Tıpkı sizin gibi sevdiği ülkesinin, insanların, arkadaşlarının solup gittiğine kahrolabilir. Ama öfkesinin muhatabını ıskalamamak için neyin ilkel olduğunu da tekrar ve tekrar atlamaz.

Popüler müziğin yatırımcı, anti-komünist ve beden tahribatçısı olarak portresi

2009-10-04T22:36:00.007+03:00

soL Dergisi, Temmuz 2009, sayı: 286

Yıllar yıllar konuşulacak artık ne zaman ve nasıl öldüğü? Efsaneler alıp başını yürüyecek. Hatta Elvis Presley örneğinde olduğu gibi bizzat ölümü bile büyük bir alışveriş furyasına dönüşecek. Birileri çıkıp aslında ölmediğini, basit, sıradan bir hayat sürebilmek için (ki zaten hayatı boyunca, milyon dolarlar yerine hep bunu istediğini de araya sıkıştırarak) ölüm haberinin bizzat kendisi tarafından yayıldığını söyleyecek. Bir kaç yıla kalmaz, gökten parlak bir ışık huzmesi içinde yere indiğine dair tanıklar da çıkarılır haber bültenlerine. Popüler müziğin ışıltılı çarkları yeni bir solukla yeniden ve yeniden dönecek. Çünkü bilindiği üzere Michael Jackson öldü. Hatta ortalığı kaplayan söylencelere ve dolmuş sohbetlerine kadar yayılan akıl yürütmelere bakılacak olursa Michael Jackson o kadar çok ilacı içe içe en sonunda kendisini öldürdü. Her ne olduysa oldu ama siyahî doğup bir şekilde beyaz ölmeyi başaran Jackson için, son zamanlarda her cenazede işleyen bir mekanizma da yürürlüğe kondu.
Yakın zamanlı ölümlere bakılacak olursa ortak bir özellik öne çıkıyor: Ölümlerin ardından ölen kişilerle ilgili büyük uzlaşılar ortaya saçılıyor ve bu uzlaşılar sayesinde uzun yıllar içinde oluşmuş görüntüler bir anda zıddına dönüşüveriyor: Halk düşmanları büyük hizmetlerde bulunmuş kahramanlara, sağlığında yerden yere vurulanlar sütten çıkmış ak kaşığa çevriliyor. Ölüm girince gündeme, bir on yıl öncesine kadar aynı toplum tarafından yüzüne tükürülen kişi hiç yaşamamış ya da bizzat o toplum o yüze hiç tükürmemiş gibi derin bir elem, keder ve kıymet bilirlik havası içinde yazılıyor, çiziliyor, atıp tutuluyor.
Benzer bir uzlaşı Michael Jackson için de gazetelerdeki köşe başlarından kafasını uzatıp dil çıkardı. Bir tek ABD'de falan değil, bizzat Türkiye'de de... Gençlik idollerinin öldüğüne hayıflananlar mı istersiniz yoksa en yakın arkadaşıymışçasına ilaç kullanımının boyutlarına girenlerini mi okursunuz! Gazetecilik bir tür uzun atma uğraşısı artık nasıl olsa! Ölünün ve ölümün arkasından atıp tuttular.

Anti-komünizmin özgürlüğü
Ama Michael Jackson’ın bizim tarafta ayrı bir önemi vardır ve elbette ki küçük bir ayrıntı olarak hiç bir yerde kendisine yer bulamamıştır. Belki Jackson’ın bu önemli özelliği artık tedavülden kalktığı için, belki de nakit değeri artık pek bir şey tutamadığı için. Bilmiyoruz! Ama Jackson’ın özellikle 1982'de yayınlanan Thriller albümünden sonraki on yılı anti-komünist bir sembolik anlamla da örtüşmüştür. Artık popüler müzik tarihçileri tarafından çoktan klasikler müzesine kaldırılmış olan dansındaki (Moonwalk) duruşuyla özdeşleştirildiği üzere (ayak uçlarında duran, hafif öne eğilmiş ters y şeklinde zayıfça bir melez imgesi) o özgür dünyanın sembolüydü. Nasıl ki bürokrasi, hantallık, sıkıcılık komünizmin sembolleriyse Jackson da canlı, hareketli, özgür, keyifli olmanın sembolüydü.

Bu sembol öylesine işe yaradı ki Prag'a tepeden bakan ve II. Dünya Savaşı'nın acı dolu faşizm deneyimlerinin bitişini simgeleyen Stalin heykelinin yerine Jackson’un 1994 yılında çıkan HIStory albümünün devasa tanıtım heykeli dikildi. Basit bir yer değiştirmeden öte bir anlamı vardı Stalin'in yerine dikilen Jackson heykelinin: İç sıkıcı, despot ve bezdirici komünizm gitmişti ve yerine kıpır kıpır, kıvrak ve eğlendirici piyasa özgürlüğü gelmişti. Hürriyet gazetesi o dönem boşuna keyifle “Stalin Gitti, Jackson Geldi!” manşeti atmamıştı, çünkü Jackson McDonalds kadar, kola kadar karşı-devrim sarhoşluğunun bir bileşeniydi.
Ama sonra olanlar oldu. Nasıl ki Türkiye dış politikası Sovyetler Birliği çözülünce uzunca bir süre yönsüz kaldıysa Jackson da reel sosyalizmin çözülüşüyle birlikte çözülenler kervanına giriverdi. Deri rengi değişti, yüzü değişti, davranışları değişti. Toplum içine çıkamayacak kadar çok ameliyat olduğu (ya da “Ameliyat olmadı, bir deri hastalığı vardı ve bu nedenle burnu eridi, gitti!” gibi son söylenceleri dikkate alırsak bu çarpıcı fiziksel değişimin toplumda fazlasıyla kendisine yer bulduğu) ve çocuk istismarıyla suçlandığı sıralarda takvimler 1993 yılını gösteriyordu. Jackson da demir perdenin yıkılan duvarlarının altında kalanlardandı. Ama hiçbir zaman açık bir anti-komünizm beyanında ya da uğraşısı içinde bulunmamıştı Jackson. O bizzat simgelediği tavırlar ve salgıladığı arzularla anti-komünistti. Onun derdinin her şeyin üstünde (sınıflar, toplumlar, tarih vs.) görülmesi gerekiyordu ve tam da bu nedenle merhum başarılı bir ürün olmanın yanısıra bonkör bir yardımseverdi de… Örneğin daha kariyerinin parladığı ilk yıllarda Afrika’daki açlar için yazılan “Dünya Biziz!” (We are the world) şarkısına imza atmıştı. 1992’de yeni dengeler ortaya çıkarken de “Dünyayı İyileştirin Vakfı”nı kurdu ve küçük bir bakanlık bütçesine eşdeğer bütçelerle kampanyalar yürüttü. Dilimizde “Ne olacak bu dünyanın hali?” olarak da söylenebilecek bir şarkıyla (Earth Song) savaşlara, çevre kirliliğine dikkat çeken klipler çekti. Yani Jackson, Reagan döneminin vites düşürmeyen ve orta sınıfların akıllarını meşgul eden tüm politikalarının popüler kültürdeki temsilciliğini yaptı. Bu arada önemsiz bir ayrıntı olabilir ama Jackson ölümüyle de açık kalmış bir çemberi kapattı. Çünkü ölümünün ardından götürüldüğü hastanenin adı Ronald Reagan Tıp Merkezi’ymiş. İronik bir tesadüfle karşı-devrimin iki şahsı yıllar sonra son bir kez daha buluşmuş oldular böylece.

Piyasaya beden tahribatı servisi
Kendisinin ne olduğundan ziyade Jackson’ın hikâyesinin kimi ayrıntıları popüler müzikle ilgili bir gerçeği hatırlatmaktadır: Popüler müziğin kabına sığmaz yapısı, 80ler boyunca dünyanın ve toplumların değişmesi sürecine birinci elden ideolojik destekte bulunmuştur. Bu anlamda Jackson’ın ya da benzerlerinin ajandalarında anti-komünizmden ziyade piyasa özgürlüğünü parlatmanın yer aldığını hatırlamak gerekiyor. O dönemin kıvrak dansları, dünya meselelerine kafa yoran şarkıları dinleyicilerin herhangi bir çözüme odaklanmadan sadece söylenenlerle eğlenmesini sağlarken neye, kime karşı olduğu önemli olmayan muhalif bir hava da yaratabiliyordu. Şarkılar çevre kirlenmesine karşıydı ama çevre kirliliğinin nasıl engelleneceğinin düşünülmesine de gerek bırakmıyorlardı. Sonuçta örneğin 80ler boyunca yürütülen onlarca kampanyalardan geriye kalan görüntü, ortadan kalkması mümkün olan bir açlık değil de ihtiyaç sahibi insanların derdine eğilen bir grup müzisyen olmuştur. Bu sayede dinleyiciler, kitleler müzisyenlerin lüks içinde yüzen şımarıklar toplamının yanısıra toplumsal duyarlılığı olan iyilikseverler gibi davranmalarına da olanak sağlamışlardır. Popüler müzik tarihi bir yandan da bedenin sergilenmesi ve sınırlarının zorlanmasının da tarihidir. Peter Wicke “Mozart’tan Madonna’ya: Popüler müziğin bir kültür tarihi” isimli kitabında popüler müziğin dışavurumcu beden kültürünü üretim süreciyle ilişkilendiriyor: “Otomatlaşmanın ve bant işçiliğinin değersiz kıldığı beden kendisini sergileyerek toplumsal açıdan büyük prestij kazanmaktadır!” Yani, çalışma etkinliğinin içinde sıkıcı bir sürecin basit bir parçası olan beden, eğlencenin içinde, sahnede hayran kalınan bir nesne haline geliyor. Gösteri dünyasında boy gösteren bedenin kişiyi sıkıcı rutinlerin dışına taşıması Elvis Presley’in kıvrak hareketleriyle başladıysa da bedenin işlenmesini üç kişi zirveye taşıdı ve üçü de 80li yılların popüler müziğini meşgul etti: Madonna, Prince ve Michael Jackson. Bu üçlüden sonuncusu için, ölümünün ardından iç organlarını da etkileyen bir deri hastalığına (vitiligo ve lupus) sahip olduğu için renk değiştirmek zorunda kaldığı söylense de kariyerinin tamamı boyunca bir popüler imgenin değişemeyeceği kadar çok değişti. Popüler müzikte bedenin önemli bir anlatım aracı olduğunu belirten Wicke’a göre beden, kültürel sergilenmenin içinde “mükemmel işlenebilecek ve tüketilebilecek bir zevk alma kaynağı” olarak ortaya çıkmaktadır. Ama yine de işin püf noktasını Jackson gibi kişilerin bedenlerinin sınırlarını denemesinin bizzat toplum tarafından onay görmesi ve istenmesi oluşturmaktadır. Piyasa bedenin sınırlarının zorlanmasını ve aynı anlama gelmek üzere bedenin tahribatını gösteri için zorunlu kılıyorsa eğer Jackson uzunca bir süre bu işi en önde göğüsleyen kişi olmuştur. Jackson sergilemenin de ötesine geçip bedeninin geçirdiği değişimleri, başkalaşımı başka hiçbir insanın yapamayacağı kadar paylaşmıştır ya da paylaşılmasına çanak tutmuştur. Belki pazarlama stratejisi belki doğal bir hastalık süreci, ama bizzat Jackson’ın bedeninde görülebileceği üzere piyasa için gösterinin bir bileşeni olan beden, bir yandan erişilmez bir mükemmellik imgesine dönüşmüştür. Ama aynı zamanda hastalıklı bir uğraşının da nesnesi haline gelmiştir. Tahribata uğratılan beden, gösterinin bir parçası olarak başkalaştırılmasıyla olduğu kadar hastalanmasıyla da piyasanın boyunduruğuna açılmaktadır. Bu nedenle Wicke’ye bir ek yapmak gerekiyor: Çalışmanın işlevsel, ama üretim ilişkilerinin değersiz kıldığı beden, popüler salgılar içinde tahrip edilerek bir keyif aracına değil toplumsal açıdan büyük bir tehdide dönüşmektedir. İlaçlar, ameliyatlar, dolmuşlara kadar yayılan söylentilerle akılları meşgul eden bir tehdide.

Hikâye bizim hikâyemiz de müzik kimin müziği?

2009-09-05T10:42:00.004+03:00

soL Dergisi, Haziran 2009, sayı: 282

1867 yılında Marx Kapital’in önsözüne bir hatırlatma koyma gereksinimi duymuş: “Ama eğer Alman okur, İngiliz sanayi ve tarım işçilerinin durumuna omuz silker ya da iyimser bir biçimde Almanya'da işlerin bu kadar kötü olmadığı düşüncesiyle kendini avutursa, ona açıkça şunu söylemeliyim: De te fabula narratur!” Yani “Anlatılan senin hikâyendir!” İşte bu az lafla çok anlatan sözü Bandista’cılar da alıp ilk albümlerinin ismi yapmışlar. Solun ortak, bildik tanıdık mücadele hikâyelerinden kalan ezgileri alıp başka bir şekilde, kendi günlerinin getirdiği ritimlerle (ska, reggea, balkan) karıştırıp yine ortak, bildik, tanıdık şarkılarla, marşlarla birleştirmişler. Albümde örneğin İspanya’dan Ay Carmela çıkıp gelmiş ve Güneşin Sofrasında Söylenen Türkü’ye dolanmış. Avusturya İşçi Marşı dönmüş dolaşmış ve insanı yerinde durdurmayan bir ska haline gelmiş. Bandista’cılar bu örgülerle yetinmemişler albümlerini dinleyicilerle paylaşmak konusunda da yeni olanakları kullanmışlar. 1 Mayıs’ta albümlerini Taksim’e çıkan sokaklarda dağıtırken internetten de herkese armağan etmişler.
Bandista sadece devrimci şarkıları neşeli biçimde keyifle çalan gençler grubu olsaydı hep beraber eğlenir geçerdik. Ama Bandista'nın farkına bakarken iki sorunun yanıtı aramak bu karşılıksız armağana mütevazı bir karşı armağan olabilir. Çünkü bizzat müzik yapma biçimleri ve devrimcilikle kurdukları bağ yanıtlar bekleyen soruları besliyor. Örneğin insanın aklına, solun müziği mücadeleye davet eder de eğlenmeye davet etmez mi diye bir soru çıkıp geliyor. Bir de durmuyor, solun müziği uzunca bir dönem kırlardan kendine malzeme buldu da artık sadece kentlerden mi beslenmektedir diye ikinci bir soru oluşuyor! Bandista'yı ve politik müzikteki olası yeni arayışları anlayabilmek için sol düşüncenin etrafında biçimlenen müziğin toplumsal geçmişinden bugüne gelmek yararlı olabilir.

Solun ve politik müziğin üç dönemi
Türkiye'de solun yakın tarihini kabaca üç bölüme ayırırsak sol siyasetin genel toplumsal algıda kendisine genişçe yer bulduğu 1970-80 döneminde, solun Türkiye ve dünyadaki karşı-devrimci dalgayla başlayan geri çekiliş döneminde (1980-1995) ve Türkiye'de de restorasyon olarak tanımlanan, emperyalizmin dünyayı yeniden düzenlemek üzere harekete geçtiği 1995 sonrası dönemde politik müziğin de farklı hallerini bulabiliriz. Çünkü bu üç dönemde, solun düşünsel ve toplumsal yapısı, politik müziğin de farklı yollar izlemesine neden oldu. Sol düşüncenin kendisine toplumda genişçe bir yer bulduğu 70ler boyunca pop, klasik ve halk müziği gibi farklı alanlardan gelen birçok isim (Ruhi Su, Selda, Cem Karaca, Timur Selçuk, Tülay German, Melike Demirağ gibi) sanatsal üretimlerini açık ya da kapalı kimi güncel politik göndermelerle buluşturdular. Kimisi halk türkülerini caz olarak yorumladı, kimisi bu türküleri geleneksel biçimleriyle yeniden canlandırdı kimisi de unutulmaz marşlar üretti. Üretirken de dönemin ruhunu yansıtacak biçimde ortak bir özellik oluşturdular: Kırlardan çıkan ezgiler yeni biçimleriyle kentlerde yaşayanların da sesi oldular. Bir örnek olarak Tülay German'ın Burçak Tarlası yorumu hatırlanabilir. Alabildiğine kentlidir ama her şeyiyle kıra açıktır.
Ancak 70li yıllarda genel bir eğilim olan kentli kesimlerin müziğini de besteleme süreci 80li yıllarda kesintiye uğradı: Öncelikle solun kentlerdeki toplumsal kaynakları önemli oranda sindi. Darbe ile sinmiş kentli orta sınıflar yerine kırdan kente yerleşen birinci kuşaklar solu beslemeye ve politik müzikte de temsilciler bulmaya devam etti. İkincisi kırsal bir nüfusa dayanan Kürt hareketi de müziğin içinde kırın sesinin duyulmasını kaçınılmaz kıldı. Sonuncu olarak da sol, tıpkı Latin Amerika'daki yeni şarkı akımlarında olduğu gibi ülkesinin kültürel biçimlerine sahip çıkmaya devam etti. Bu nedenlerle politik müzikte birbirinden uzakta konumlanan iki farklı kulvar ortaya çıktı: Genel anlamda daha yüzeyde kalan bir solculuğu temsil eden, kırsal öğelerden beslenen ama kimlik beyanına daha açık bir müzik ile daha arayışçı, yeni yaratımlara daha açık, kentli öğelerden beslenen ama dışavurum için daha az elverişli bir müzik.
Bu dönemde solun toplumdaki, örneğin ücra kasabalardaki ya da gecekondu mahallelerindeki taşıyıcılığı bir kaç isimle özdeşleşmiştir: Zülfü Livaneli, Ahmet Kaya, Edip Akbayram gibi (Belki gereksiz olacaktır ama "solun taşıyıcılığı" derken bu isimlerin solun temsilcisi olmasından çok bu isimlerin dinleyicilerde karşılık bulan geniş anlamına işaret ettiğimi hatırlamak aradaki farkı anlamak açısından yardımcı olabilir). Yine aynı döneme denk gelen Ezginin Günlüğü, Yeni Türkü, Mozaik gibi arayışlar ise müziklerinde kırsal olandan daha farklı, kente ait sanatsal yaratıcılıklar aramışlar ve kentli kesimlere hitap etmişlerdir. Bu kulvardan bir tek Yeni Türkü ilk kulvara geçmiştir ve açıkçası bu süreçten siyasal arayışları kadar sanatsal arayışlarının da ortalamaya teslim ederek çıkmışlardır. Ancak 80li yılların düşünsel ya da siyasal derinlik aramayan yorgun solcusu için Ahmet Kaya’nın hisli, ezik, acılı ve yasak müziği örneğin Ünol Büyükgönenç’in tiyatral ve anlatıma dayalı, yani canlandırmaya ve katkıya açık müziğine göre kendisini daha çok ifade etmekteydi.
Aranışçı müzik 90lı yıllarla birlikte kentlerde yükselişe geçen iki farklı kesimin ilgi alanınına da girememiştir. 90lı yıllarda siyasetten itinayla uzakta yetiştirilen kentli gençler yeni pop müziği keşfederken toplumsal yapıya karşı tepkili olan daha küçük bir kesimin görüş alanına da rock müziği girmiştir. Ancak 90lı yılların siyasal müziğinin taşıyıcılığını, kırsal olanı şarkılarına bir kez daha ama bu kez kolektif bir üretimin içinde taşıyan Yorum, Kızılırmak, Baran gibi gruplar yapmıştır: 90lı yıllarda sol kimlik edinmenin ve dışa vurmanın müzikteki yolu bu gruplardan geçmiştir.
Bu kolektif çabalar 90lı yılların hemen başından itibaren kentlerde güçlenen devrimci demokrasinin sesi olarak ortaya çıkmıştır. Devrimci demokrasi uzunca bir süre için, kırla bağı devam etmekte olan, hatta göçe devam eden kesimlerin siyasi sözcülüğünü yaparken toplumsal kaynaklarını da burada bulmuştur. Bu buluşma solun müziğinin de baskın çerçevesini oluşturmuştur. Mücadeleyi ya da halk hareketini, çeşitli soyut arayışlar ya da acılı bir yeniklik haline göre daha çok önemseyen bu grupların genel beğeni kazanan besteleri, örneğin kentlerdeki işyerlerine değinen şarkılardan çok kırlara işaret eden ezgilerin içinden çıkmıştır. Tabii ki bu müziğe devrimci demokrasi kadar yine ana kaynağı kırsal nüfus olan Kürt hareketi de damgasını vurmuştur.

Yeni olan ne?
Gelelim emperyalizmin ve Türkiye kapitalizminin yeniden yapılandığı en yakın döneme. Yeniden yapılanma yani siyasal, toplumsal ve ekonomik restorasyon dönemi 1996-2005 arasını kapsamaktadır. Siyasetin kalıplarına uymasa bile (siyasal restorasyon 2002 yılında bitmiş ya da bitirilmiş olabilir) Türkiye’de toplumsal dokunun söz konusu on yıl içinde önemli değişimler geçirdiği açıktır. Elbette ki bu değişimin ana yönünde liberalleşmenin ve muhafazakârlaşmanın iç içe olduğunu belirtmek gerekiyor. Sonsuz bir imkânlar dünyası (libaralleşme) ile arayışçılıktan vazgeçme (muhafazakârlaşma) aynı sürece yerleşmiştir. Kör gözüme parmak misali Laila’nın açılmasıyla AKP’nin birinci parti olması aynı günlere denk gelmiştir. Ya da üniversite kampüsleri otoparklarla, alışveriş merkezleriyle dolmuştur. Yani Türkiye'de kırlar küçülüp kentler büyürken yeni sınıfsal kimlikler, dışavurumlar da ortaya çıkmıştır.
Liberalizasyon ve muhafazakârlaşmanın bazı örneklerini, Türkiye toplumundaki değişimin çeşitli yansımalarını müzikte de bulabiliriz. Örneğin rock müziği kentli orta sınıf gençlerin temel müziği haline gelmiştir ve hatta iki farklı rock grubu (birisi söylemiyle diğeri görünümüyle kısmen muhalif olan) Örovizyonda Türkiye’nin vitrini olmuştur. Rap önemli bir gençlik altkültürü olarak hemen hemen her şehirde boy atmıştır. Diğer yandan bu dönemde Kardeş Türküler solun müziğine damgasını vurmuş, özellikle Kürtlere ait kırsal malzemeleri işlemiş ama politik bir müzik olmamıştır. Müzik çeşitlenmiştir çeşitlenmesine ama bir yandan da arayışçılığından kimi öğelerini kaybetmiştir.
Ve aradan yıllar geçti. Şimdi Türkiye solu tarihinde hiç olmadığı kadar kentli bir genç nüfusla karşı karşıya. Kentlerde hayal kırıklığına uğrayan, kentlerde yazgısını bulan, kentlerde sesini yükselten ve kırları bilmeyen bir kuşak bulunmaktadır. Yeni olan, kırları geçmişte bırakmaya yazgılı bir kentli kültürün ortaya çıkmış olmasıdır. Bu farklılığın solun müzikle ifade edilmesinde değişik arayışları beslememesi de olanaksızdır. İşte “De te fabula narratur!” albümü, içeriğiyle ve dinleyicisine ulaşma biçimiyle bu farklılığın bir öntemsilcisi olarak yorumlanabilir. Kentli yeni kuşakların kulakları farklı enstrümanların bir araya gelmesine, farklı ritimlerin işlenmesine Türkiye’nin içinden geçtiği süreçler nedeniyle daha açıktır. Eski sol müziklerin söz konusu kuşak tarafından takip edilmesi olasılığı düşüktür. Anadolu pop, özgün müzik olarak tanımlanan ezgiler ilginç gelecektir, şarkıları anlayacaktır belki ama duygularını ifade etmeye yetmeyecektir. Diğer yandan kentli bu yeni genç kuşağın müziğinde temel beslenme alanı ulusal olmayan tarzlar olmaya adaydır. Bu durum bir kayıp olarak da görülebilir bir fırsat olarak da. Bu nedenle kullanılan çalgılar arasında bağlama, zurna vb. aletlerin yer alamaması ya da yer alırlarsa geleneksel kullanım biçimlerinden uzak bir biçimle kullanılmaları rastlantı olmayacaktır.
Bir diğer yandan da müzikteki yeni arayışların düşünsel beslenme kaynağını yeni sol, geleneksel sol değil de son on yılın tartışmalarında önemli bir yere sahip olan dinmekte olan küreselleşme karşıtı hareket oluşturmuştur. Köken karışık olduğu için Bandista’yı dinleyen birçok solcu için duyduğu şarkılar ve arkaplanındaki sözler zirzopluk olarak görünebilir. Ancak anlatılan bizim hikâyemiz ve müzik de kentli yeni kuşakların müziğidir. Hayıflanmadan rahat olalım, keza aksi bir durum, yani yeni kuşakların kendi müziklerini yaratmakta zorlanması ve geçmişte takılıp kalması bir tuhaf olurdu. Rahat olalım ve karşı-devrimin hız kesmediği topraklarımızın dinmek bilmeyen devrimci yaratıcılığına katılalım.

[Bandista - de te fabula narratur]

Müzik, piyasa ve yaratıcılık sarmalında Hayko Cepkin Adorno’yla karşılaşınca*

2009-02-27T12:00:00.005+02:00

*Nikbinlik, Eylül 2008, sayı: 24

Albümlerin diğer yapıtlarda pek görülmeyen güzel bir özelliği vardır: Her albümde müziğin ortaya çıktığı sürece doğrudan ya da dolaylı olarak katkıda bulunanlara, destekleyenlere, eşlik edenlere ayrılmış bir teşekkür listesi yer alır. Çoğu zaman yakın çevrenin ve dostların isimleri sıralanır ama bazen de esin kaynağı olan, ilham veren uzak isimlere de yer açılır. Teşekkür listesinin amacı bazen bu dolaylı katkıya sahip insanları selamlamaktır bazen de uzun bir ilişkiler ağını ve böylece de üretilen müziğin etkisinin uzandığı yerleri işaret etmektir. Ancak, romanda, öyküde, şiirde, heykelde ve diğer üretimlerde çok da sık görülmeyen bu teşekkür faslı, çoğu zaman sıradanlaşır, adet yerini bulsun türünden doldurulur. Ancak nadiren dürüst ve dikkat çekici teşekkürler de çıkabiliyor albüm kapaklarında. Hayko Cepkin’in Tanışma Bitti isimli ikinci albümünün teşekkür listesi de bunlardan birisi. Çünkü albümünün iç kapağında, hemen daha ilk sırada, tartışmaya çağıran, yaratıcılık sorunun tam ortasında duran ve çeşit çeşit kuramcının yıllarca akıl yürüttüğü ama çok az kişinin berraklıkla kavrayabildiği, tanımlayabildiği bir konuya dair açık bir teşekkür gönderiyor Hayko Cepkin: “Müzik Piyasasına: Zorlayıcılığından, insanı düşünmeye ve stratejiler kurmaya yöneltip zihin açtığı için”
Belki de kendine has yalın bir değerlendirmeyi dile getirmek için yazılmış olabilir; ama Hayko Cepkin’in çok nadir rastlanır türden gözlemi açık bir tartışma çağrısıdır. Çünkü kullandığı cümlenin doğrudanlığı sanatsal üretim ile yaratıcılık arasında kaçamakça, fısıltı olarak dile getirilen bir konuyu belki de Hayko Cepkin’in pek umurunda olmadan tartışmaya açmaktadır. Ve yine bilerek ya da bilmeyerek popüler müzikle ilgili tartışmaların başvuru kaynağı Theodor Adorno’yu[i] geri çağırmaktadır.
Adorno 1941 gibi müzik piyasası açısından erken bir tarihte popüler müzik üzerine kendisinden sonra gelen her düşünürü etkileyecek bir makale yayınlar. Bu makalede özellikle popüler müzikle ilgili olarak üç iddia öne sürer: Standartlaşma, edilgen dinleyicilik ve toplumu bir arada tutan çimento olma.[ii] Hayko Cepkin Adorno’nun iddialarından en çok standartlaşmaya karşı konumlanmaktadır. Keza teşekkürüyle Adorno’nun müziğin genel özelliklerinden en küçük ayrıntısına kadar işlediğini öne sürdüğü standartlaşma sürecinin[iii] daha farklı işlediğini ve ekonomi politiğin durumu kavramakta yetersiz kaldığını hatırlatmaktadır. Bu nedenle müziği kadar iddiası da biraz daha yakından ilgilenilmeyi gerektirmektedir.

Piyasanın zorlayıcı yaratıcılığı
Hayko Cepkin’in cümlesinin içinde taşıdığı anlamların ve soruların, aslında farklı yerlerde göze çarpan, tanıdık, çeşitli biçimleri bulunmaktadır. Ancak açmakta fayda var keza cümlenin içinde iki katman bulunmaktadır. Öncelikle piyasa insanı, bireyi, sanatçıyı, üretmek isteyeni zorlamaktadır. Daha sonra ise bu zorlama üreten kişiyi, üretmek isteyen kişiyi düşünmeye ve stratejiler kurmaya yöneltmektedir, yani sanatsal yaratıcılığın önünü açmaktadır. İkinci katman, zorlayan piyasanın, kişinin zihnini, aklını ve gözünü açması olarak da özetlenebilir. Burada cümlenin içinde saklı kalmış ve söylenmemiş bir önkabül bulunmaktadır: Piyasa rekabeti, yaratıcılığın bir biçimine iyi gelmektedir.
Cümlenin koca koca kuramcıların kalın kitaplar, uzun makaleler boyunca tartıştığı bir durumu bir çırpıda anlatıvermesinin büyüsünü anlamak için yaratıcılık, piyasa ve sanatsal üretim arasındaki dinamik süreci açıklamaya yarayacak sorularla başlamak yardımcı olabilir. Bu durumda cümle bireyden hareket ettiği için ilk sorunun da bireyden yola çıkması ön açıcı olabilir: Müzik piyasası kişiyi neye zorlamaktadır? Hayko Cepkin açık olamasa da bu soruya ‘piyasa kişiyi yaratıcı olmaya zorlamaktadır’ şeklinde yanıt vermektedir. Zorlamak gibi kuramı tırmalayıcı kelimelerden arındırılırsa ‘piyasa sanatsal yaratıcılığı teşvik etmektedir’ de denebilir. Ama zorlantıdan devam edelim: Müzik piyasası kişiyi neden zorlamaktadır? Yanıt daha basittir ve oldukça tılsımlıdır: Piyasa, rekabet nedeniyle kişiyi farklı olanı üretmeye zorlamaktadır.
İlerlemek için bir soru daha sormakta fayda olabilir: Piyasa, neden farklı olanı aramaktadır? Klasik ekonomi politik bu soruya kâr oranlarının tarihsel düşme eğilimini anlatarak yanıt verirdi. Ancak kısa yoldan hatırlamak gerekiyor ki piyasada farklılıktan çok sığlık, sıradanlık vardır. Örneğin piyasaya sürülen kayıtların ancak çok azı, %10 kadarı paraya dönüşmektedir;[iv] diğerleri ise şansını denemekte ve silinip gitmektedir. Piyasa bir yandan farklı olanı aramaktadır, bir yandan da satışı garanti olan mallarda ısrar etmektedir. Sonuçta farklı olan mal (örn. bir zamanların buzdolabı ya da rock yıldızı) ilk üretene ciddi paralar kazandırmaktadır ve daha sonra ise yeni olanın işlevselliği (buzdolabının kullanışlılığı ya da rock yıldızının tarzı) yayılmakta, sıradanlaşmaktadır. Bir yandan da artık bazı sektörlerde farklı olanı üretme hızı gittikçe artmaktadır. Cep telefonlarının modelleri hızla (yılda birkaç kez) değişmektedir, araba şirketleri ise her yıl yeni bir model çıkarmaktadır. Arz, talep, arz, talep… Bu sürecin bir yerlerinde yaratıcılık yer alıyor gibi durmaktadır ama sonuç değişmemektedir: Çöplük büyümektedir![v] Adorno tam da bu süreci standartlaşma olarak tanımlamıştır: Ezgisel ya da sözel bir örüntü, tarz başarılı olduğu andan itibaren son ticari kırıntısına kadar tüketilir ve standartlarının billurlaşıp ortaya çıkmasıyla sönümlenir gider.[vi] Bu nedenle eğer sanatsal üretimlerin de birer meta (pazarda değişim değeri için üretilen mal) olduğunu kabul ediyorsak diğer metaların başına gelenlerin müziksel üretimlerin de başına gelmesini bekleyebiliriz.
Piyasa farklı olanı üretmek, tutabilecek, iş yapacak yeni tarzı yaratmak anlamında yaratıcılığı zorlamaktadır. Yine de bu zorlamanın piyasayla ilişkisinin iki boyutlu olduğunu görmek gerekiyor. Bir tanesi piyasa için farklı olanı üretmekse diğeri de piyasaya rağmen farklı olanı üretmek yönünde olabilir. Piyasa için farklı olanı üretme sürecinde bir sorun bulunmamaktadır. Ortaya çıkan üretim, farklı olan ürün bir süre için büyük bir patlama yapar, tutulur ve sonra tarihin tozlu sayfalarına bile karışmadan çöplüğe atılır. Pop müzik dünyasının işleyişi büyük oranda üret, patlat ve at sürecine uygundur. Yaz mevsimi için yapılan şarkılar, firmaların farklı isim ve tarz denemeleri, hep bu kategoride yer alır.
Piyasaya rağmen farklı olanı üretme süreci ise tek boyutlu olmanın ötesindedir ve karmaşa yaratmaktadır. Piyasaya rağmen farklı olanı üretmek hem müzik beğenisini daha farklı yerlere taşırken hem de piyasayı kendine doğru çekmektedir. Bu nedenle bir süre için de olsa özgürlük, bağımsız olma yanılsaması uyandırmaktadır. Örneğin Nirvana ve grubun bağımsız plak firması Sub Pop bir süre için bu yanılsamayı üretmiştir. Farklı olanı üretmişler ve müzik beğenisini hem de piyasasını kendilerine doğru çekmişlerdir. Daha sonra ise Sub Pop, arşivini ve katalogunu büyük bir plak firması olan Geffen’e satmıştır.[vii]
Hayko Cepkin’in minnettarlığına geri dönecek olursak Hayko yaratıcılık için, yaratma isteği ve sürekliliği için rekabetin şart olduğunu söylemekteydi. Burada rekabet sanki iyi olanların kötüler arasında sivrilmesine ve böylece doğal bir seleksiyon ile farklı olanı üretebilenin ödüllendirilmesini, teşvik edilmesini sağlamaktadır. Bu modele göre her şey bir kendiliğindenlik içinde yuvarlanıp, ayıklanıp gitmektedir. Kafka’nın Ceza Sömürgesi’ndeki makinesi gibi.[viii] Yanılsama, sanki aksamı ve işleyişi anlaşılamayan bir düzenekten yayılmaktadır. Bu nedenle bu sessiz ve sedasız makineye biraz daha yakından bakmak Hayko’nun Adorno’yla karşılaşmasına dair yardımcı olacaktır.

Piyasanın zorlayıcılığına karşı yaratıcılık
Denebilir ki piyasa rekabeti en azından yaratıcılığı teşvik etmektedir. Piyasanın zorlayıcılığının yıkıcı yanı için ve bu zorlayıcılığın dışında kalan yaratıcılığın serüveni için müzik tarihinde ve hatta Türkiye’de üretilen müziğin içinden birçok örnek çıkarılabilir. Hatta tek bir müziğin evrimi, yani caz müziğinin seyri cazı piyasalaştıran beyazların hamleleri ve bu müdahaleleri bertaraf etmek için müziğin sınırlarını yıkıp yeniden kuran zencilerin karşı hamlelerinden oluşur.
“Cazın anlamı ve yapısı, işte bu süreç içerisinde [beyaz müzisyenlerin siyahların müziğini dönüştürdüğü süreç] değişime uğramıştır. 20’li ve 30’lu yıllarda müzik, temel popüler kültür ile iç içe geçtikçe… ince bir ayarla uysal bir gece kulübü müziğine dönüştürülmüştü. Beyaz swing bu sürecin doruk noktasını temsil eder: Zararsız, genellikle alçakgönüllü, daha geniş bir cazibeye sahip olan bu ritim, orijinal siyah kaynaklarının yıkıcı çağrışımlarının hiçbirisini içermeyen, arındırılıp düzeltilmiş bir üründü… 50’li yılların ortasına gelindiğinde ise New York sound müzisyenleri, dinlenmesi ve hatta taklit etmesi bile çok zor olan bir caz türü üreterek, beyaz kimliği sınırlamaya çalışmışlardı.”[ix]
Cazın yaratıcılığının sönmeye yüz tuttuğu iki dönemde (swing 30’ları ve füzyon öncesi 70’ler) de müzik piyasası sanatçıların zihinlerini tek boyutlu bir yaratıma daraltmıştır. İlkinde beyazların eğlence dünyası ağırlığını koymuştur, ikincisinde ise büyük satış rakamlarına ulaşan plak piyasası. İlkinde karşı ağırlık, piyasayı takmadan daha sertini çalmayı göze alanlardan, ikincisinde ise piyasanın dayattığı müziği kendi alanlarına çekip farklılaştıranlardan gelmiştir. Ama Hobsbawn’ın müziğin izleğine dair tespiti Hayko Cepkin’i haklı çıkartır gibidir. Direnişin yaratıcılığı beslediği bir müzik türü olarak cazın, piyasanın çok daha fazla biçim verdiği rock müziğinin gölgesinde geçirdiği değişimi anlattığı yazısında Hobsbawn, ticari kaygıların beslediği yenilik arayışına da dikkat çekiyor:
“Sanat tarihinde sıkça görüldüğü gibi, belli başlı sanat devrimleri öncelsiz devrimlerden değil yenilik olgusunu ticari kaygılardan ötürü kullananlardan doğar. Erken dönem sinema filmlerinin kübizmden daha etkin biçimde devrimci olması gibi rock girişimcileri de müzik sahnesinde klasik ya da ‘free caz’ avandgardlarından daha derin bir değişim yaratmıştır.”[x]
Ancak sorun tam burada başlıyor: Değişimden ya da yaratıcılıktan ne anlamamız gerekiyor? Piyasa koşullarına yönelik olarak yaratılan her yenilik aslında bir süre için yenilikçiliğini koruyor olabilir ama tükenmekten de kurtulamıyor. Herhalde bu nedenle, kimi örnekler dışında rock müziği, pop müzikle birlikte, en çabuk tüketilen ve sıradanlaşan müzik oluyor. Yalnızca son on yılı düşünmek bile bu konuda aydınlatıcıdır: Birçok grup parlamış ve kayıp gitmiştir. Hiçbir müzik türünde, on yıl içine sığabilen bu kadar hızlı bir öğütme yoktur. Bu nedenle piyasanın yaratıcılığı teşvik ettiği söylencesine ihtiyatla yaklaşmak gerekiyor.

Piyasa ve körleşme: Sıradanlık
Bir ara sonuç olarak diyebiliriz ki piyasanın pazar ekonomisine bağlı rekabet ortamı bir tür yaratıcılığı içinde barındırır ve bu yaratıcılık sanatsal üretim için de geçerlidir.
Ancak piyasa ve yaratıcılık arasındaki ilişki her dönem aynı boyutta olmuyor. Gitgeller yaşanmakta ya da ilişki uzun bir sürenin içinde salınmaktadır. Dönem dönem yaratıcılık piyasanın tek boyutluluğuna karşı farklı yönlere giriyor ve piyasa da bu yeni yönelimi hemen ardına düşüyor; pazara çekiyor. Yaratıcılığı inişleri ve çıkışları olan uzunlamasına bir süreç olarak görecek olursak piyasa bu eğrinin ancak tepe noktalarını kutsar, geri kalanını ise çöplüğe atar. Çünkü bir noktadan sonra bir dönem için farklı olan üretim iş yapan, para basan bir tarza dönüşür ve baskın eğilim (egemen paradigma) haline gelirken tüm odaklanma bu tarza çevrilir.[xi] Caz uzun yıllar direnmiş ve bu ikilemin içinden hep kendisini değiştirerek çıkmıştır. Rock müziği ise önce kurulu düzeni tehdit eden bir isyankâr muamelesi görmüş, ama olanakları kısa sürede keşfedilince ana akıma eklenivermiş, hatta bizzat ana akımın kendisi olmuştur. Rock piyasanın kısırlaştırıcı etkisini iki dalgayla, punk ve grunge çıkışlarıyla aşmaya çalışmış ama tarzın oturmasıyla bu iki akım da eklemlenmiş ve yaratıcı enerjilerini kaybetmişler, kendi tekrarlarını yeniden ve yeniden kopyalayan taklitlere dönüşmüşlerdir.
Ancak piyasa işleyişi bir tek pop ve rock müzikle ilgilenmiyor. Piyasa tutunabilmeyi ister parasal anlamda olsun ister toplumsal saygı anlamında olsun getirisi yüksek olacak her alanda deniyor. Paranın gücünden ve yönlendiriciliğinden yaratıcılığının tehlikeye girdiğini fark edip ülkesini terk ederek önce Avrupa’ye yerleşen, ardından da müzikal yaratıcılığını köklerine, yani Afrika’ya dönmekle yeniden üreten ABD’li Dee Dee Bridgewater’ın Amerikan caz dünyası için söyledikleri kayda değer önem taşımaktadır:
“Bence ciddi tehlike şu: Plak firmaları müziği fena halde sulandırıyor. Satmak istedikleri türde bir imge yaratıyorlar cazda: Ella ve Diana Krall. Müziği kontrol etmek istiyorlar. Ruhu, fikirleri olan sanatçılar birer birer büyük şirketlerin listesinden siliniyor… Ama caz dinleyicileri şunu bilmiyor: Biraz yeteneğin yanısıra Diana Krall efsanesi tamamen bir pazarlamanın ürünü. Tam 15 milyon dolar harcadılar bu ismi yaratmak için.”[xii]
15 milyon dolar bir baskıdır ve piyasa, işleyişi anlaşılmayan bir baskı aygıtıdır. Piyasanın baskısı, aslında küçük bir azınlık için yaratıcılık kanallarını serbest bırakırken çoğunluğu ise aynı tarza yönelterek, mecbur bırakarak köreltmekte, kısırlaştırmaktadır. Ancak tüm bu aksan uzun bir dönem (yaklaşık 10-15 yıl) içinde tamamlandığı için tabloda hep bir yaratıcılık bulunmaktadır. Tepe noktalarından kalan yaratıcılık büyük kısırlaşmayı ise örtmektedir. Kafka’nın makinesi gibi sıradanlık öylece dönmeye devam etmektedir.
Aslında ortaya yavaş yavaş bir döngünün haritası çıkmaktadır. Rekabet ve piyasa tarzın metalaşarak kalıplaşmasını sağlamaktadır; eski tarzın sıradanlaşması ilgiyi azaltmaktadır; azalan ilgi farklı yönlere kaymaktadır; farklı yönlere uzanan ilgi yeni kaynaklar bulup çıkarmaktadır; kaynaklar (caz, rock, blues, şanson, metal, etnik vb.) işlenmekte ve yeni üretimler kendine alan aramaktadır; çağın ruhuna uygun yeni üretim paylaşılmakta ve yayılmaktadır; rekabet ve piyasa tarzın metalaşarak kalıplaşmasını sağlamaktadır. Böylece döngü bir çevrimini tamamlamaktadır. Üreten kişinin bu döngünün iki safhasında aklını çalıştırması ve yaratıcılığını özgür bırakması gerekmektedir. Kaynakların bulunması ve işlenmesinde! Ancak döngünün boşlukta döndüğünü düşünmek özgürlük yanılsamasına yol açmaktadır. Çünkü piyasa her safhaya eşlik etmektedir. Kaynakları belirlemekte, sınıflandırmakta ve iş yapan ya da iş yapma olasılığı olana yol vermektedir. Yaratıcılık görünmez bir filtreden sürekli süzülmektedir. Hayko Cepkin’in teşekkürü, fitrenin içinde gömülüp kalmakta ve büyük kısırlığı görünmez kılmaktadır. Büyük kısırlığı görmek için son olarak Türkiye’deki rock müziğine bakmak yararlı olabilir. Türkiye’de müzik piyasası artık bir zamanlar yüzüne bakılmayan bu tarzın sırtında sürüklenmektedir ve birçok isim aynı kalıplar içinde sıkışan bir müzikte şansını denemektedir: Badem, Yüksek Sadakat, Gece Yolcuları, Sakin, Malt, Emre Aydın vb. Uzayan isim listesinin tamamında klişeleşmiş bir tarzın kendisini şarkı sözlerinde, kliplerde, baygın bakışlarda, sert duruşlarda yeniden ve yeniden ürettiğini görebiliriz. Binlerce genç aynı tarzı denemekte ve yaratıcılıklarını körleşerek kaybedip gitmektedir. Üç akortlu mucizeler, gitar soloyu en hızlı atma ya da kitleye ulaşma çöplüğü içinde solup gitmektedir. Yüzlerce genç insan, birbirinin aynısı olan ve daha önce yüzlerce, binlerce kez yapılmış bir müziği bozuk plak misali yeniden ve yeniden çalmaktadır. Saksıyı çalıştıranlar ise aslında bu sıradanlığa teşekkür etmektedir. Saksıyı çalıştıranlardan Hayko Cepkin, bu nedenle albüm kapağında gerine gerine müzik, yaratıcılık ve piayasa ilişkilerine dair Adorno’ya dil çıkarmaktadır.

Değiniler:
[i] Adorno T. On Popular Music. [Makalenin erken olması II. Dünya Savaşı’ndan sonra hızla değişen müzik dinleme ve tüketme alışkanlığından önce yazılmış olmasıyla ilgilidir ve her ne kadar kaleme alındığı tarihlerde organizatörleri, plak firması sahipleri, menejerleriyle oldukça büyük bir müzik piyasası kendisini her yerde hissettirmekteyse de 50’li yıllarda ortaya çıkan radyo, jukebox, plak gibi geniş tüketim imkânlarıyla donatılmış müzik piyasasının yanında daha ufak kalmaktadır. Bu nedenle Adorno tıpkı Marx gibi malzemenin aldığı yeni biçimleri görmemiş ama ön sezmiştir. Ya da yazdıklarında müzik piyasasının ancak daha az örgütlü bir halinin imgesi bulunabilir. Bu nedenle Adorno’nun yayınladığı makale, Hayko Cepkin’in dile getirdiği müziğin ekonomi politiği ile sanatçının yaratım süreci arasında nasıl bir ilişki olduğu sorusunu dert edinen ilk Marksist yayındır.]
[ii] Storey J. Cultural Studies and the Study of Popular Culture. 2nd edition, Edinburgh University Press, 2003. Sf. 111-112.
[iii] Adorno T. On Popular Music. Sf. 197-198’den aktaran Storey J. Cultural Studies and the Study of Popular Culture. 2nd edition, Edinburgh University Press, 2003. Sf. 111.
[iv] Frith S. Sound Effects, London: Constable, 1983’den aktaran Storey J. Cultural Studies and the Study of Popular Culture. 2nd edition, Edinbuewrgh University Press, 2003. Her ne kadar kaynak tarihi oldukça geçmişte kalmış olsa da müzik piyasası denilen dünyanın en canlı olduğu bir dönemden (MTV’nin yayın hayatın başlaması; Michael Jackson ve Madonna ile pop müziğin patlaması gibi) bilgi aktarıyor olması %10 düzeyinin olası en iyi düzey olabileceğini düşündürtüyor.
[v] Teknolojik gelişmeler sayesinde elektronik markete dönüştüren dünyada bilgisayarlar 2-5 yıl arasında, cep telefonları 18 ayda, dayanıklı tüketim malzemeleri ise 15 yılda elektronik atık (e-atık) olarak çöpe atılıyor. [Kaynak: Radikal, 10.08.2008 tarihli sayı]
[vi] Adorno T. On Popular Music. Sf. 202’den aktaran Storey J. Cultural Studies and the Study of Popular Culture. 2nd edition, Edinburgh University Press, 2003. Sf.111
[vii] Çeker A. Kurt Cobain ve Seattle Olayı. Altıkırkbeş Yayınları, 2005 [Çok kötü yazılmış, derlenmiş bir kitap ama küçük ve bağımsız bir plak şirketi olan SubPop ile büyük bir katoloğa sahip Geffen arasındaki pazarlığa dair bilgi edinilebilir.]
[viii] Ümit Ünal’ın “9” filmi, Franz Kafka'nın Ceza Sömürgesi’nden, tüm filmin ve aslında günümz toplumunun içine işlemiş bir alıntıyla başlar: “...ama çıt çıkmıyordu, en küçük bir uğultu bile duyulmuyordu. Makine böylesine sessiz çalıştığı için dikkatinizi çekmiyordu.”
[ix] Hebdige D. Altkültür: Tarzın anlamı; çev. Sinan Nişancı; Babil Yayınları, 2004, sf. 49
[x] Hobsbawn E. Sıradışı İnsan: Direniş, İsyan ve Caz; çev. Işıtan Gündüz, Bulut Yayınları, İstanbul, sf. 364.
[xi] Thomas Kuhn, bilimsel gelişmeler için kabaca döngüsel bir model önermektedir: Bilimsel paradigmanın ortaya çıkması, yerleşmesi, egemen görüş haline gelmesi ve daha sonra bu paradigmaya karşı tekil eleştirilerin ortaya çıkması, geliştirilen eleştirilerin yaygınlaşması, eleştirilerin yeni paradigmaya yol vermesi, yeni bir bilimsel paradigmanın ortaya çıkması. Benzer bir döngüsel model belki sanatsal tarzlar için de öne sürülebilir. Kuhn T. Bilimsel Devrimlerin Yapısı; çev. Nilüfer Kuyaş; Kırmızı Yayınları, 2006.
[xii] S. Dee Dee Bridgewater: Plak firmaları Diana Krall efsanesini yaratmak için 15 milyon dolar harcadı; Nisan 2002; (http://www.muziksoylesileri.net/) Bu söyleşinin İş Sanat kapsamında, yani bir bankanın himayesinde gerçekleştirilen bir konser için yapılması ise söylenenleri bir kısır döngü içine hapsetmektedir.

Yasaklı tembihli siyaset günlerinden Tuzla'ya izsürmek!

2009-01-02T19:10:00.016+02:00

soL Dergisi, Eylül 2008, sayı: 247

Biraz büyüyüp dünyayı algılar hale geldiğimizde Türkiye çağ atlıyordu. Playboy zarif adımlarla uçaktan iniyor, güçlü ülkemizin yeni sembolleri F-16lar (savaşan şahinler) evlerimizin üstünden, Özallar ise kasedi taktıkları gıcır keyifleriyle o kıtadan bu kıtaya geçiyorlardı. Reagan ve Gorbaçov ikide bir sırıtarak el sıkışıyorlardı. Etrafımız Serpil Çakmaklı modeli saçları olan ablalar ve şalvar pantolonlu abilerden geçilmiyordu. Fettullah dersaneleri ve okulları her sınavdan önce ya da sonra evimize kadar gelip Yamanlar Kolejini, bilmem ne dershanesini övüyorlardı. Transfer edilmeyecek kıymetli evlatlardık ve açıkçası zekiydik. Bir kısmımız, mutlaka ama mutlaka öğretmen çocuklarıydık ve anadolu lisesi, fen lisesi, üniversite sınavları tırıs gelir tırıs giderdi bizim için. Hem öyle özel ders, dershane falan olmadan.
Sonra ne oldu? Şaka gibi insanlar çıktı içimizden. Çünkü tarih, toplum, ülke, nesnellik, her şey ama her şey ensemizde boza pişirirken bazılarımız inat ettik. Önümüzde tescilli bir belge gibi “Gördük işte, yıkıldı!” beyanı dururken biz bir grup, parlak yeni yetme, kafa tutmayı seçtik. Solun güçlü olduğu dönemlerde bile solcu olmak kolay bir tercih olmayabilir ama işlerin her yerde, ama her yerde yolunda gitmediği bir dönemde devrim diye inat etmeyi de bambaşka bir tavır olarak görüyorum. Yaşıtlarım dediklerim 78liler değil ama o dönemde doğanlar. 76-80 arası. O yıllarda doğanların başka bir dünyası olduğunu düşünüyorum.
İşte o yıllarda, örneğin Afrika’da açlık vardı ve değişik renkten bir sürü insan (Michael Jackson da dâhil olmak üzere) bir araya gelmiş, “We are the world” diye şarkı söylüyordu. Açlığın yanı sıra ırk ayrımı vardı, Mandela içerdeydi ve Avrupa’da yüz binlerce insan büyük stadyumlarda Mandela için, Afrika için toplanıp çeşit çeşit müzisyeni dinliyordu. Tracy Chapman adındaki bir kadın ve gitarı, o zamanlar anlamını daha henüz bilmediğimiz “Revolution” diye bir şeyden bahsediyordu. Şarkının sözlerini anlamak için 1987’de bir anadolu lisesinin hazırlık sınıfına başlamamız gerekiyordu. Bir diğer karede ise Cem Karaca diye birisi uçaktan iniyordu. İlginçti, çünkü bildiğimiz tek uzun saçlı şarkıcı Barış Manço’ydu ve bir tane daha olduğunu bilmiyorduk. Ayrıca Cem Karaca yasaklıydı. Siyasi yasaklıydı. Özallarla buluşması, el öpmesi falan ne anlama geliyordu bilmiyorduk ama Manço’dan daha farklı şarkılar söylüyordu: “Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane parkında” gibi. Arkadaşım Eşek’ten sonra işin içine polisin karıştığı bir şarkı duymak açıkçası garipti.
Bizler küçük dünyalarımızda küçük ipuçları arayan izsürücülerdik belki de. Siyasi yasaklıydık. Yani siyaset bize yasaklanmıştı. Siyasetle işimiz olduğu için değil; daha onlu yaşların başındaydık ama gerekli gereksiz uyarılar alıyorduk. Müdürümüz bayrak törenlerinde çıkıp okulda bir grup öğrencinin yasak kitaplar okuduğunu söylediği sırada biz Jules Verne okuyorduk ve balonla seyahatin anlatıldığı kitapların yasaklı olduğunu sanıp yasak kitaplardan bile bir haber olduğumuzun farkında olmadan izsürmeye devam ediyorduk.
Siyasi olan her şey, hem uzak durulacak izler oldu bizim için, hem de gizli gizli merak edilen sisli ışık demetleri. Ortaokulda okuduğumuz en hoş kitap “Turgut Nereden Koşuyor?” olmuştu. Okurken çok eğlenmiştik. Turgut koşadursun bizler de iz sürmeye devam ettik, hem de yenilginin içinde, hem de ebeveynlerimizden gelen uyarılarla: “Aman yavrum olaylara karışma!” Daha 13-14 yaşındaydık, bir olay da yoktu ama uyarılar dolanır dururdu tepemizde. Küçük izlerin peşinde koşup biraz daha büyüyünce izlerin yollara kavuştuğu kavşaklara vardık. Kavşaklar yol ayrımlarıdır ve bu kavşaklarda bir kısmımız uslandı, duruldu. Bir kısmımız ise izsürmeye devam etti.
80ler dünyasının bir gün yeniden, hem de o günlerin avuç içleri terleyen çocukları tarafından yazılacağını düşünenlerdenim. Bu nedenle o yıllarda olup bitenler hala ilgimi çeker. Kendi adıma örneğin LiveAid konserlerini, bu konserlerin niye yapıldığını ve anlamını yıllarca merak ettim durdum. Bir bütünün farklı bir karesi gibiydi o konserler. Çünkü o zaman için anlaşılmaz olsa da Reagan ile Gorbaçov’un el sıkışmalarının, icraatın içinden konuşmalarının, kolu taşlarla kırılan Filistinli gençlerin, acısız arabesk tartışmalarının, parke taşlarla döşeli sokakların asfaltlandığı ve bizim kaldırımlara dizilip büyük silindirlerin asfaltı nasıl da düzlediğini izlediğimiz günlerin ortak bir sesi vardı. İşte LiveAid konserleri de yıllarca takılıp kaldı aklımda. Çok anlamlı gelmişti o konserler. Siyah beyaz televizyonun başında yayınlanan ya da bahsedilen konserleri izlerken Afrika’daki aç insanların bu sayede un bulabileceklerine inanmıştım herhalde. Ama büyüdükçe Afrika’daki açlık da büyüdü. Bir tek Afrika’nın değil ülkemin de açlarının olduğunu öğrendim. LiveAid konserlerini ise insanlığın kalesine atılmış bir gol gibi hissetmeye başladım. Bu nedenle sonradan sonradan politik müzik denilince hem heyecanlandım hem de durdum.

İşte, Robin Denselow’un 1993’te basılan ve biraz zor bulunan “Müzik Bittiği Zaman” isimli kitabı politik müziğe dair dinmeyen merakıma içerdiği geniş bilgiyle derli toplu ipuçları sundu. Anladım ki LiveAid önemliydi, çünkü siyasetin elle tutulmayan bir yasağa tabi olduğu o günlerde gayet siyasi bir etkinlik, siyah beyaz televizyonumuzdan evimize kadar ulaşıyordu. Konserler o belirsiz yasağa aykırı oldukları için aklımda kalmışlardı. Çünkü 80ler dünyasında siyasete o kadar az yer bırakılmıştı ki (bir tek Türkiye’de değil dünyada da) hepsi sanki o konserler ve taşıdıkları amaçlar kadardı.
Kitap elbette ki bir tek 80lere ışık tutmuyor; 40lardan başlayarak 90lara kadarki yarım asırlık dönemde, cebi dolu müzisyenlerin rahat durmak varken niye aykırı işlerle bizi meşgul ettiğini de aydınlatıyor. İngiliz müzik yazarı Robin Denselow’un, müzisyenlerin ardından tüm dünyayı gezerek yazdığı kitap Jamaika’dan Güney Afrika’ya, ırkçılıktan liberalizme karşı rock hareketine kadar uzanan geniş bir coğrafyadan önemli bilgileri bir araya getiriyor. Ancak bildiklerini, yaşananları üst üste yığmamış Denselow ve eleştirel bir sezgiyle Theodorakis ile Phil Ochs’u, John Lennon ile Caetano Veloso’yu birbirine bağlayan dönemin ruhunu da olaylar, konserler ve şarkılar üzeriden işlemiş. Birbirinden farklı onlarca müzisyenin bir araya geliş nedenleri açıklıkla sergileyebildiği için de kitap izsürdüğüm günleri hatırlattı bana.
Kitabın bir diğer önemi de politik müziğin önemli isimlerini tanıtması. Bunlardan bir tanesi de trompetçi Hugh Masekela. Açıkçası müziğiyle tanışıncaya kadar aklımda dönüp duran trompet sesini Masekela kadar benzersiz çalan bir müzisyene (bu sayfaların bir diğer yazarı olan Ali Cenk Gedik hariç) rastlamamıştım. Güney Afrika doğumlu Masekela yeteneğini daha onlu yaşlarda keşfeden ırkçılık karşıtı bir rahip tarafından cehennemin içinden çıkarılmış. Siyah ırkın öfkesini trompetine üflerken 1960’da sürgüne çıkmış ülkesinden. ABD’de dönemin kafa tutan cazcıları Masekela’yı cazı bildiği yönde, Afrika’nın sesi olarak çalması için yüreklendirmiş. Masekela ise Amerika’da zenci cazcıların içinde bulundukları ırkçı, kötü durumu gördükten sonra daha farklı bir çözümün izini sürmeye başlamış; hem kendi ülkesi hem de sürgünde olduğu ülkedeki zenciler için çalışmaya başlamış. Açlık, sefalet, sömürü ve ayrımcılık hep başucu konuları olurken teneke mahallerin curcunası kadar öfke de Masekela’nın müziğinin içinde yer almış. Listelerde ilk üçe girmek ya da milyonlarca albüm satmak gibi başarılar da gözünü boyamaya hiç yetmemiş. Küçüklüğünde beyaz efendiden korkmayan Masekela, milyon dolarlık bir adam olduğunda da “Niye korkacakmışım!” demeye devam etmiş. İşte o noktada ipini çekmişler. ABD hükümeti için “başarılı zenci göçmen” imgesi olarak öne sürülmeyi reddettiğinde açık bir komployla sıvanıp on yıllar boyunca unutulmak üzere bir kenara itilmiş. Ta ki LiveAid ve ırkçılık karşıtı konserler dizisi onu yeniden sahneye taşıyıncaya kadar.

Kitabın tekrar ve tekrar hatırlattığı bir gerçek var: Şarkılar beklenmedik biçimlerde kullanılabilirler! Masekela ve birçok müzisyen bunu akıllıca müziklerine yedirmiş izbırakıcılar. Kömür Treni (Stimela-Coal Train) isimli şarkısının başında Masekela’nın okuduğu uzun bir açıklama var: “Bir tren gelir, Afrika’nın yoksul arkabahçesinden. Genç adamları, yaşlı adamları taşır, Johannesburg’un altın madenlerinde çalışmak üzere. Şehrin etrafında, günde 16 saat, neredeyse hiç parasız çalışırlar. Ve toprağın çok, çok, çok derinlerinde, bu parıltılı taş için kazarlarken ya da derme çatma, kalabalık barakalarında azıcık dinlenirken belki de bir daha hiç göremeyecekleri sevdiklerini düşünürler. Ve trenin düdüğünü her duyduklarında onları oraya getiren kömür trenine bir daha, bir daha lanet ederler!” Kitap sayesinde keşfettiğim bu acıklı ve öfkeli şarkının izinden giderken aklıma 80den sonra doğan onca insan geliyor. Ve bu insanların bir kısmı kasabalarından, topraklarından ayrılıp bakımsız gece trenlerine ya da ucuz otobüslere binip Tuzla’ya geliyorlar. Derme çatma, kalabalık barakalarda yatıp kaynak yapıyorlar çıplak gözle, kum çuvalı olup batıyorlar derinliklerde. Ve düşünüyorum ölen 105 kişinin ve her gün, yeniden ve yeniden gözlere ilişmeyen, kulaklara ulaşmayan küçük depremlerde sönüp gidenlerin bastıkları küfürleri bir ize dönüştürecek bir müzisyen çıkar mı diye? Bir izsürücü olarak Tuzla için Hugh Masekela arıyorum.

Stimela

There is a train that comes from Namibia and Malawi

There is a train that comes from Zambia and Zimbabwe,

There is a train that comes from Angola and Mozambique,

From Lesotho, from Botswana, from Zwaziland,

From all the hinterland of Southern and Central Africa.

This train carries young and old, African men

Who are conscripted to come and work on contract

In the golden mineral mines of Johannesburg

And its surrounding metropolis, sixteen hours or more a day

For almost no pay.

Deep, deep, deep down in the belly of the earth

When they are digging and drilling that shiny mighty evasive stone,

Or when they dish that mish mesh mush food into their iron plates with the iron shank.

Or when they sit in their stinking, funky, filthy,

Flea-ridden barracks and hostels.

They think about the loved ones they may never see again

Because they might have already been forcibly removed

From where they last left them

Or wantonly murdered in the dead of night

By roving, marauding gangs of no particular origin,

We are told. they think about their lands, their herds

That were taken away from them

With a gun, bomb, teargas and the cannon.

And when they hear that Choo-Choo train

They always curse, curse the coal train,

The coal train that brought them to Johannesburg

Fason edebiyatın ortasında iki yoksunluk anlatısı

2008-12-31T18:52:00.007+02:00

soL Dergisi; 22 Haziran 2001, sayı: 138

Sizi siz yapan yalın bir acınız, kapanmasına asla izin vermeyeceğiniz derin bir yaranız var mı? En umutsuz, en dar zamanınızda size güç veren, kendinizi yıkıp yeniden yaratmanızı sağlayan, neler istediğinizi, düşlerinizi size yeniden hatırlatan yarım kalmış bir çığlığınız var mı? Varolan yaşam dönüştürülmeden kapatamayacağınız, sizi diri tutan, sürekli üretme isteği veren ayazın vurduğu bir tarafınız var mı? Var diyorsanız acınızı bulduğunuz, iliklerinize kadar hissettiğiniz kitaplar, şarkılar da var mı? Yalın insan gerçekliğini anlatan kitaplarla ve şarkılarla karşılaştınız mı? Onların yalın gerçekliğinde kendi gerçekliğinizi bulduğunuz oldu mu hiç? J. D. Salinger’ın ‘Gönülçelen’ ya da diğer adıyla ‘Çavdar Tarlasında Çocuklar’ anlatısının kafası dumanlı Holden Caulfield’inin yalın gerçekliğinde bulabilir miydiniz? [1] Bir yanıt olacaksa eğer bunalmış, sıkılmış, sıkıntısını kendisi de dahil herşeyle dalga geçerek geçiştirmeye çalışan ama bu ironinin ortasında da yaşamına acıyan Holden’dan bahsetmek isterim sizlere.

Savaş sonrasında yeni burjuvazisini, amerikan tipi yeni başarılı yaşamlarını hazırlayan, mutlu ve huzurlu aileleriyle 1950’ler Amerika’sı; iyi kazanan avukat ebeveynler; seçkin yatılı okullar; bu okullarla, okullardaki züppe takımıyla uyuşamama ve her okuldan atılma; ait olunan sünepe sınıfın yapışkan değerlerinden ve alışkanlıklarından kurtulma isteği ama bir yandan da onlarla beraber yaşama zorunluluğu... Anlatı, birkaç günlük kesitte Holden’ın yıkımına, kendini yıkmasındaki ironiye ve ait olduğu sınıfın fason dünyasınca boğulmaya çalışılan parıltısına bizleri ortak eder. Bıkmışlık ve coşku, sevgi ve sefalet aynı yerdedir. Çünkü genç Holden, yaşlı öğretmeninin bile kavrayamadığı bazı ayrıntıları kısacık yaşantısında gayet iyi anlamıştır. Daha kitabın başında, vedalaşmak için evine gittiği tarih öğretmeniyle arasında şu konuşma geçer:

“Yaşam bir oyundur evlat. Yaşam, birisinin kurallara göre oynadığı bir oyundur.” “Evet, efendim. Öyle olduğunu biliyorum. Bunu biliyorum.” Oyun, kıçımın kenarı. Bir tür oyun. Eğer bütün sağlam vuruşların yapıldığı taraftaysan, doğru, yaşam bir oyundur. Bunu kabul ediyorum. Ama eğer öbür taraftaysan, yani hiçbir sağlam vuruşun olmadığı taraftaysan, oyundan ne haber, ha? Hiçbir şey? Oyun yoktur.

Salinger çocukları ve ilk gençliği anlatmayı iyi biliyor. Öykülerinde ve uzun anlatılarında, amerikan çocuk dünyasının derinlikli ve incelikli bir anlatımı var. Çocuklar çevrelerinde neler olup bittiğinin gayet iyi farkındadırlar. Holden kız kardeşi Phoebe’ye büyüyünce ne olmak istediğini boşuboşuna şu şeklide anlatmamakta:

Ne olmak isterdim biliyor musun? Kıyısında derin bir uçurum olan çavdar tarlası düşün. Çavdarların arasında önünü görmekte zorlanarak koşuşturan çocukları... İşte kıyıda durup o çocukları, uçuruma düşmekten koruyacak birisi olmak isterdim. Biliyorum delice ama gerçek anlamda olmak istedğim tek şey de bu! [2]

Çünkü sermaye düzeni ilk gençlikte yıkımı getirir çocuklara; çocukluğun düşlerle kurulu dünyasını gerçekleriyle parçalar. Çünkü yaşam cebinizdeki paranıza, korunaklı sıcacık evlerinize, seçkin okullarınıza rağmen gelir ve bulur sizi. Çünkü yaşam eksik bırakılmışlıkların yaşamıdır. Holden, yani Salinger bunu gayet iyi bilmekte ki kitabın son cümlesinde şöyle seslenir okuyucuya: “Hiçbir zaman kimseye herhangi bir şey anlatmayın. Eğer bunu yaparsanız, herkesi özlemeye başlarsınız.” Sizin de özlediğiniz insanlar var mı? Sermaye düzeninin çirkinliklerinde boğulup gitmiş ışıltılı insanlarınız var mı?

Yalın gerçekliğinize ses olabileceğini düşündüğüm bir başka yarım ses ise Fransa’dan. Romain Gary’nin ‘Onca Yoksulluk Varken’i haz ve sefaletle örülmüş müthiş bir anlatı. Kaybetmeye mahkum edilmiş Arapların, yahudilerin, bir baltaya sap olamamış Fransızların toplandığı bir kenar mahalle; hayatını bedenini satarak yaşamış ve son kullanma tarihi dolunca dabedenini satan başka kadınların babası belirsiz çocuklarına, arasıra yatan paralar karşılığında bakarak yaşamaya çalışan Madam Rosa ile daha doğarken yaşlanmış Momo’nun uzun anlatısı. Küçük keşiflerin ardında yatan büyük hayallerin dünyası vardır Momu’nun kafasında. Bir çocuk gözüyle ama derin anlamlarla sağır mösyölerin, eski boksör Madam Lola’nın ve babasız çocukların dünyasına girersiniz Momo’yla beraber. Anlatı bitip de bir hafta boyunca Madam Rosa’nın çürüyen bedeninin karşısında oturup geri dönmesini bekleyen çocuk bedenli yaşlı Momo’yu düşündüğünüzde eminim ki bir yanınızın, ayazın vurduğu bir yanınızın sızlamakta olduğunu hissedeceksiniz.

Ayrıca Can Yayınları’nın kitaba eklediği ‘Émile Ajar’ın Yaşamı ve Ölümü’ de keyifle okunacaktır. Çünkü Onca Yoksulluk Varken (başka kitaplarla birlikte) Ajar’ın kitabı olmasına rağmen aslında Romain Gary’nin kaleminden çıkmıştır. Ajar, ödül düşkünü Gary’nin Fransız edebiyat patronlarıyla dalga geçtiği ve kendini eğlendirdiği olmayan bir kişidir, uydurmadır. Sanırım Émile Ajar’ın yaşamöyküsü, nadide Avrupa ülkesi Fransa’da edebiyat pazarının, edebi beğenilerin nasıl döndürüldüğüne dair açık bir fikir sahibi olmanızı sağlayacaktır.

Notlar:

[1] Catcher in the Rye kaç dile iki isimle çevrildi bilmiyorum ama romanın derdini Gönülçelen kadar bir çırpıda tanımlayan başka bir isim de zor bulunur herhalde. Kitabın daha sonraki baskılarında çevirmen ve yayınevi değiştiği için ismi de değişti. Ancak kitabın yeni çeviri ismi, yani Çavdar Tarlasında Çocuklar tahmin edilebileceği gibi eksik bir anlatım olarak kaldı. Diğer yandan Gönülçelen'in Teoman'ın şarkısıyla ve şarkını sözleri nedeniyle de kırık bir aşk hikayesiyle özdeşleşmesi de cabası oldu. Yine de Teoman'ın şarkı için yazdığı sözler bir kenara bırakılırsa ezginin Gönülçelen'in dünyasını taşıdığını, bu anlamda yaralı bir ezgi olduğunu da belirtmek gerekiyor.

[2] Catcher in the Rye ile ilgili bir diğer önemli hikaye de John Lennon'ı öldüren Mark David Chapman'la ilgili. Evinde kitabın bir çok baskısı bulunan Chapman Lennon'ı vuracağı apartman önüne gitmeden önce kitapçıdan bir tane daha alır ve "Bu benim beyanımdır!" diye yazar, Holden Caulfield olarak imzalar. Chapman, mahkeme kararı açıklandığında ise ayağa kalkar ve Holden'ın kardeşine gelecekte ne omak istediğini anlattığı paragrafı okur. Birçok filmde romana çeşitli göndermeler bulunmakla birlikte Mel Gibson'ın Komplo Teorisi filminde ana karakter Jerry Fletcher'in romanla olan ilişkisi Chapman'a göndermede bulunur. Keza Fletcher ne zaman romanı görse kitabı satın alır ama okumaz.

[3] Her iki romanı ne zaman düşünsem, ne zaman Holden ya da Momu'yu ansam François Trauffaut'un Dört Yüz Darbe (Les Quatre Cents Coups) filmi gelir. Sanki film her iki romanı tek bir sahnede birleştirmiş gibidir.

Rüzgar herşeyi alıp götürmeyecek!

2008-12-31T03:22:00.025+02:00

The Flying Clup Cup [Beirut]; Trust [Fatima Spar and The Freedom Fries]; Still Grazing [Hugh Masekela]; Zamazu [Roberto Fonseca]; Tanışma Bitti [Hayko Cepkin]; Terra Furiosa [Giovanni Mirabassi]; Hariçten Gazelciler; Into The Wild [Eddie Vedder]; Red Earth - A Malian Jouney [Dee Dee Bridgewater]; Le Fil [Camille]; Fight to Win [Femi Kuti]; Black Earth [Fazıl Say]; Fleet Foxes; Pale Blue Dot [Red Snapper]; Ya Dunya [No Blues]; Désobéissance [Keny Arkana]; New Soul [Yael Naim]; Sarhoş Palavraları ve Nahoş Nidalar [Farazi ve Kayra]

Yalan [Athena]; Baytar [Sagopa Kajmer]; Aman Aman [Duman]; Virgin Mary [Anthnoy and The Johnsons]; Canevimden [SiyaSiyabend]; Yaprak [Gürol Ağırbaş]; Barikat [Bandista]; Pardon Mr Genelkurmay [Sultan Tunç ve Dub Kurtuluş Ordusu]; Pitty Me [Bettina Köster]; Acaba [Ayyuka]; Quartier Latin [Léo Férre]; Start Wearing Purple [Gogol Bordello]; Mykonos [Fleet Foxes]; Pachad [Yael Naim]

***

Beirut The Flying Club Cup [2007]

İnsanlık hali, çeşit çeşit! Ama Beirut'un Zach Condon'u bir başka çeşit! Henüz yirmili yaşlarındaki Zach Condon Brecht’i heyecanlandıracak bir başka müzisyen. Kendisi ABD'li, hem de ortalarından bir yerlerden, New Mexico'dan! Ama sanki hep Avrupa'daymış gibi, 1950'lerde, 60'larda Balkanları, şansonların çınladığı salonları dolaşmış gibi şarkılar ezgiler taşıyor içinde. 16 yaşında Amsterdam'a geliyor ve aynı yerde kaldığı bir Sırp’tan etkilenerek Balkan müziğine dalıyor. Daldığı, dolaştığı ve keşfettiği diplerden ise 2006 tarihli Gulag Orkestrası (Gulag Orchestar) albümü çıkıyor. İlk albümünü, Avrupa’da duyduğu üflemeliler ağırlıklı Balkan Çingene müzikleri üzerine üniversiteden çaldığı bir bozuk mikrofon ve Paris’te aldığı trompet ile 2006 yılında evinde kaydetmiş. Condon o zaman 19 yaşında ve bu insanlık haline şaşırmamak olmuyor, çünkü albüm bütün bir hayat boyunca dinlenebilecek kadar güzel. İçinden çeşit çeşit Balkan halleri geçiyor. Condon'a da Avrupa'yı keşfetmeye devam etmek kalıyor. 2007'de Balkan ezgilerinden çok da uzaklaşmadan Fransız şansonlarına geçmiş ve lunaparklarda yatıp kalkmış evsiz barksız bir müzisyenmiş gibi ezgiler ortaya çıkarmış Uçuş Klübü Kupası (The Flying Clup Cup) albümünde. Beirut ismini verdiği grubuyla Avrupa’nın tüm bir müzik geleneğini tek bir çatı altında toplaması aslında neler yapılabilecekken yapılmadığının, müzikal yoksulluğun da bir anlatımı gibi. Bir müzisyen tüm bunları nasıl keşfedebilir, yaratabilir sorusu yerine binlerce müzik aleti çalan milyonlarca insan nasıl oluyor da aynı basmakalıp kısır döngünün içinde eğleniyor diye sormak gerekiyor. Çünkü Zach Condon ve saz arkadaşları piyano, akordeon, mandolin, trompet ve daha birçok müzik aleti ile çok tanıdık, çok kolay ama çok etkileyici ezgilerin ortaya çıkabileceğini hatırlatıyorlar. Geniş ve yakın bir coğrafyadan, sanki tek bir tarladan toplanmış ezgiler getiriyorlar. Uçuş Klübü Kupası albümü şu fani dünyanın ne kadar farklı hoş sürprizlere açık olduğunu kanıtlar gibi! Yann Tiersen dalgaboyunda uçup Beirut, hiç beklenmedik bir sürpriz gibi, merhaba diyor!

***

Eddie Wedder Into The Wild [2007]

Topluma uyum sağlamak kolay; uzlaşmak ise daha da kolay. Topluma alışamamak, kafa tutmak, toplumu kabul etmemek ise zor. Bir de toplumdan usulca çekip gidenler var! Kenara çekilenler. Fikret Kızılok bir söyleşisinde ünlü olacağını anladığı an İstanbul'dan kaçıp ünlü olma mekanizmalarından uzakta üretebilmek için Marmaris'teki teknesine yerleştiğinden bahsediyordu. Ergüder Yoldaş da oyunun oynandığı büyük masayı terketmişti; sessiz, sakin kendi halinde; kendisini kutsamadan... Terkedişi bile tüylerini diken diken etmişti oyun ekibinin, adalardan toplayıp getirmek için ne gürültüler koparmışlardı. Oyun ekibi, yani toplum! Aile, eş, dost, akrabalar ve öyle kar yumağı gibi büyüyüp giden devasa kütle. Bir süre sonra kendi kurallarını getirip dayatan toplum. Özgürlük için özgürlüğü daraltan, onca yoksulluğun ortasında laf ebeliğiyle oyalanan toplum. Ve o toplumdan umudu kesmeyen ya da kesen insanlar. Ne güzel anlatmış şair: O güzel insanlar, o güzel atlara binip gittiler! Sean Penn'in yöntemen koltuğuna oturduğu Into The Wild da o güzel insanlardan bir tanesinin hikayesine dayanıyor. Tüm filmi ve toplum-birey çatışmasını ise tek bir şarkı mısra mısra anlatıyor.

Society

It's a mystery to me, we have a greed with which we have agreed You think you have to want more than you need until you have it all you won't be free [Society, you're a crazy breed, I hope you're not lonely without me] When you want more than you have you think you need and when you think more than you want your thoughts begin to bleed I think I need to find a bigger place 'cos when you have more than you think you need more space [Society, you're a crazy breed, I hope you're not lonely without me] there's those thinking more or less less is more but if less is more how you're keeping score? Means for every point you make your level drops kind a like its starting from the top you can't do that [Society, you're a crazy breed I hope you're not lonely without me Society, crazy and deep I hope you're not lonely without me Society, have mercy on me I hope you're not angry if I disagree Society, crazy and deep I hope you're not lonely without me]

Tüm bunları yaşayan: Christopher J. McCandless ya da Alexander Supertramp [12.02.1968-18.08. 1992] Yaşananları anlayıp yazan: Jon Kraukuer [Into The Wild - 1997]. Yaşananları ve yazılanları hissedip filme çeken: Sean Penn [Into The Wild - 2007]. Yaşananları, yazılanları ve hissedilenleri yeniden yaşayan: Emile Hirsch; Yaşananları, yazılanları ve hissedilenleri şarkılara döken: Eddie Vedder [Into The Wild - 2007]. Yaşananlara eşlik eden Society şarkısını yazan: Jerry Hannan.]

***

Roberto Fonseca Zamazu [2007]

Küba gibi her pencereden farklı bir ritmin kaldırıma sarktığı bir ülkeden yetenekli sanatçıların çıkması kimseyi şaşırtmaz. Ancak Roberto Fonseca, Zamazu albümüyle şaşırtıyor. Piyanistin parmakları bir yandan Afro-Küba ezgilerine uzanırken bir yandan da geleneksel Küba şarkılarında dolaşıveriyor. Ortaya etileyici ve her birinde ritmin düşmediği, dinleyiciyi sürekli ezginin içinde tutan bir albüm çıkmış. Diğer yandan Fonseca'nın yaşamı özümseyen bakış açısının da etkileyici olduğunu belirtmek gerekiyor. Bir Afro-Küba dini olan Santeria'ya bağlı olan Fonseca dini hislerini hip-hop gibi kulağına değen modern ritmlerle de birleştiriyor ve Kübalı diğer müzisyenlerin aksine geleneksel olanı da bir o kadar yaşamayı seviyor. Uzun turnelerden sonra Havana'ya, kendi evine dönmeyi seviyor. Bu nedenle Zamazu albümünde geleneksel olanı ve yakın zamanlı olanı bir arada işlediği güçlü bir ritm öne çıkıyor. Kendisiyle ilgili birçok yazıda değinildiği gibi piyanosunu tutkuyla çalıyor ve hislerini dinleyicinin de almasına olanak tanıyor. Benzersiz yeteneğini İbrahim Ferrer, Omara Portuondo ile birlikte dünyayı turlarken geliştirmeye devam etmiş ve Zamazu bir anlamda farklı coğrafyalarda geçirdiği günlerin aklında kalanlarından çıkmış. Küba'ya ve müziğine tutkuyla bağlı Fonseca kulaklarımızın pasını daha uzun süre silecek gibi duruyor.

***

Camille Le Fil [2005]

Sidney Finkelstein ‘Müzik Neyi Anlatır?’ isimli kitabında boşuna müzik tarihini, insan sesinin, insan kulağının ve de seslerin daha zengin, daha karmaşık biçimde düzenlenmesine olanak veren, dolayısıyla da insan sesinin ve insan kulağının daha iyi gelişmesini sağlayan müzik gereçleri (çalgılar) yapma becerilerinin bir gelişimi olarak tanımlamamış. Ancak insan sesini bir müzik aleti olarak kullananlara rastlamak zor, çünkü müzikte çoğu zaman bir eşlikçi olarak kullanılıyor. Fransız Camille ise tam tersinin derdini tutmuş. Her seferinde farklı bir biçim alan uzun mu uzun bir yün yumağı gibi sesinin sınırlarını göstermiş. Zaten 2005 tarihli Le Fil (İplik ya da akış/seyir) albümünün tamamı boyunca arkaplana uzayıp giden, dolanan ve dolanıkça farklı yerlere uğrayan bir yumaksesin (si notası) uğultusunu duyuyorsunuz. Ayrıca normalde günlük hayatın içine ancak çocukça davranışlar olarak ancak çocuklukta girebilen sesler, dudak titretmeler, zortlamalar, şapırtılar, anlamsız el çırpışlar Camille’nin dolandıkça açılan müziğinin parçası oluvermişler. Camille basmakalıp erişkin dünyasının içine bu çocukluğa ait basit sesleri geri kazandırırken bir yandan da o yumağın, yolculuğun peşine takılmamız için kulaklarımıza yerleşen bir davet çıkartmış. Ne diyelim? Yumağın peşinde koşalım.

Hariçten Gazelciler Hariçten Gazelciler [2008]

Hiç kuşkusuz müzik öncelikle eğlenebilmek için gerekli. Belki de dans edebilmek için, kıpır kıpır olabilmek, kıpırdanabilmek için gerekli. Örneğin bir tarafta Rastafaryanlar, diğer tarafta ise Anadolu Rock olsun ve sağolsun. Ne de olsa birbirinden çok uzak bu iki coğrafya ne güzel de müzikler sundular kıpırdanma düşkünlerine. Bir de bu ikisini birleştiren bir müzik olsa! Dünyanın iki ucunu, iki yakasını bir araya getirse. Hem naif olsa hem de eşi, benzeri olmasa! Türkiye gerçekten sürprizlere, yeni olana, daha önce yaşanmamış olana çok açık bir ülke. Bu biricikliğin en fazla hissedilebileceği alanlardan birisi de müzik. Tam piyasa egemenliğini kurup her albümü aynı sıradanlığa mahkûm ederken birileri çıkıveriyor. Hariçten Gazelciler de iki yakayı bir araya getirmenin, piyasanın tek düzeliğine 'Aman ha!' demenin benzersizliğiyle çıkıp gelmişler. İyi ki de stüdyoya girip İzmit bize yetmez herkes bir keyifle orada, burada dinlesin demişler. Albümleri elden düşmek bilmiyor. Her bir şarkıda Ömür Abi ayrı bir haytalık dersi veriyor. Ayağınız denk alın diyor. Kendi deyişiyle kendi dilinde konuşuyor, hani nasıl derler "Cause I love my language brother!" Yok böyle bir albüm. Karayip-Anadolu karışımı çağlama sonuna kadar çağlıyor.

Fazıl Say Black Earth [2004]

Türkiye'de klasik müzik denilince ilginç bir klişe vardır: "Dünyaca ünlü piyanistimiz, bestecimiz, kemancımız vb." klişesi. Söz konusu piyanistlerin ya da diğer müzisyenlerin yeteneklerinin ötesine taşan bir anlamı vardır bu klişenin: "Toplumumuzun ulaşması gereken yere ulaşmış bir üyesi var ve o yere az yolumuz kaldığı, hatta vardığımız konusunda yüreğimize su dökmektedir!” Bu ferahlatıcı haber üzerine biz de oturup övünmeliyizdir. Ama klasik müziğin kaynağı ve bu topraklar o yerden çoktan feragat etmiş, çoktan kendisini toprağa gömmüş, bunu es geçelim. Bu ünlü müzisyenlerin yeteneklerinin derinliği her yerde aldıkları ödüllerle ölçülür, gerisi ise boştur. Fazıl Say da ne zaman gündeme girse dünyaca ünlü olduğu, aldığı ödüller vurgulanır ve gerisi yuvarlanır gider. İnsan Fazıl Say pek yoktur ya da ancak magazin malzemesi olarak toplum karşısına çıkar; hatta belki de insan Fazıl Say olmamalıdır, ödüllerden oluşmuş bir temsilci yeter, yetmelidir! Klişe başka klişeleri örter. Bir diğer klişe de ne zaman bu topraklara ait değerler müziğe taşınacak olsa, ne zaman "yerli bir üretim" yapılacak olsa Aşık Veysel'in türkülerine sarılınması klişesidir. Geçmiş bugünde, eski ve ilkel olan, yeni ve gelişmiş olanda kendini bulacaktır ya Veysel'in derdi taşınmış taşınmamış, çözülmüş çözülmemiş, eski ile yeni arasında fark varmış yokmuş, önemli değildir. Kara Toprak'a ya da Uzun İnce Bir Yoldayım’a geçmiş ve bugün gömülür. Pentegram ilk akla gelebilecek örnektir bunun için. Fazıl Say da 1997'de Kara Toprak'ı yorumlamış. Ancak içine Aşık Veysel ne kadar kendi kanını, terini akıttıysa Say da en az o kadarını akıtmış. Sponsorlar, havaalanları, magazin haberleri ve siyasi ufku arasında sıkışp kalan bir Fazıl Say'ın, yalnız mı yalnız bir Fazıl Say'ın iç dökmesi gibi yorumu. Karanlık, hüzünlü ve acıtıcı. Tıpkı Türkiye ve klişeleri gibi.

Fatıma Spar and The Freedom Fries Trust [2008]

Müzikte eski tarzlar rafa kalkar da raftan inmez mi? Ama önemli olan raftan indiğinde malzemenin aradan geçen zamanın, günün getirdikleriyle yeniden işlenebilmesi. Bu işlenme sayesinde de kendisini raftan indiren istekleri de kendisini ortaya çıkaran istekler kadar taşıyabilsin. Ve aynı tarladan Fatima Spar ve Freedom Fries (Özgürlük Veletleri olarak çevrilebilir ama esas olarak ABD’de bazı sağcı eyaletlerin Irak işgaline BM’de ayak direyen Fransa’yı boykot etmek için patates kızartmasına -French Fries’a- taktıkları isim) da farklı bir yöne doğru geçiyor. Grup iki yıl önce yayınladıkları ilk albümlerinde (Zirzop) hem rafa kalkmış olan hem de yeniden üretilmekte zorluk çekilen birçok müzik türünü bir araya getirmiş. Ortaya çıkardıkları ezgiler New Orleans swing ile başlayıp çingene orkestrasına dönüşüyor. Bir halk türküsü bossonovaya dönüşüp pop ve punka selam verebiliyor. Trompet, klarinet ve diğer aletlerin buluşması bambaşka bir tarz ortaya çıkarmış albümde ki kimileri bunu çingene ya da Balkan cazı olarak isimlendirebiliyor. Ama yahudilerin klarnet ağırlıklı klezmer müziğinden insan sesine ve anlatıya yer açan Fransız şansonlarına, akordeonun eşlik ettiği Balkan ezgilerine ve en sonunda da çingene orkestralarına uzanan bir çizgi çektiğiniz zaman Özgürlük Veletleri'nin ne yapmak istediğini de anlayabiliyorsunuz. Grup Ekim 2008'de Trust [Güven] isimli albümünü de çıkarmışken rafa kalkmış ama tozlanmamış tarzlara güvenip dinlemekte fayda var.

Hayat sıkıcıdır!*

2008-11-08T19:57:00.008+02:00

Hayat genel olarak sıkıcıdır. Yani, oturup istatistiksel bir çalışma yapsaydık, hepimiz dâhil olmak üzere insanların büyük bir çoğunluğunun 'Hayatınız nasıl gidiyor?' sorusuna sıkıcı, sıradan, hep aynı, tekdüze, tekrarın tekrarı, yaşıyoruz işte gibi birbirinden çok da uzak olmayan cevaplar verdiklerini görürdük.

Ama her insanın hayatında, hayatının tek düze akışına gökten düşme gibi giriveren anları, saatleri ve hatta günleri olmuştur ve insan, hayatının tekdüzeliği arttıkça yani günleri birbirinden farksız hale geldikçe hep onlarla yaşamaya başlar. Bir daha geri gelmeyeceğini bildiği, artık bir tür büyü barındırdığını düşünmeye başladığı o pırıltılı anları, her gün ve her gün yeniden ve yeniden düşünerek tüketir hayatının geri kalanını. Müzik yapıyorsa eline müzik aletini ilk alışını düşünür; çalmayı öğrendiği ilk parçayı, çıktığı ilk konseri, konserin biletlerini... Yazıp çiziyorsa, arkadaşlarıyla toplanıp heyecanlı heyecanlı sabahlara kadar tartıştıkları, birbirlerine oradan, buradan, kendilerinden okudukları yazıları çağırır yeniden... İçip içip sabah erkenden, başı, kıçı, bacağı ağrımadan kalktığı günleri, bir şarkıyı ilk keşfedişini, bir zamanlar peşinde köpekler gibi koştuğu sevgiliyi, yazarı, gitaristi... Daha çoğaltılabilir ama gerçek olan şu ki insan belli bir uğraktan sonra anılarla yaşar, bugünüyle ya da hiç gelmeyecekmiş gibi uzak duran geleceğiyle değil; ve yine bilimsel temele dayalı başka bir istatistiksel çalışmayla bu sıradışı, yırtıcı anların, saatlerin, günlerin hayatımızın hangi kesitinde yoğunlaştığını, toplandığını inceleyecek olsaydık bulacağımız sonuçlar hayatımızın ilk yirmi, bilemediniz yirmi beş yılında toplanırdı: sorumluluklarımızın göreli olarak daha az olduğu ve aklımızın eşeğini 'keyfimize göre' yürüttüğümüz zamanlarda. Sonrası hep bir sıradanlık, hep bir yapmacıklık, hep bir idare etmedir.

Artık günlerimizi idare ederek geçiririz. Artık bir şeylere katlanmak zorundayızdır. Örneğin artık okulu kırar gibi işi kıramayız; iş ve somut olarak görülebilir bir patron varsa o bizi kırar, hem de hiç acımadan. Kaybetmişizdir ve her kaybeden gibi yenilen pehlivan güreşe doymaz misali kaybettiğimizi düşünmediğimiz zamanları özler dururuz.
Bu değişimin nasıl olduğunu yani hayatımızdaki ışıltılı anların nasıl olup da azaldığını ise John Lennon'dan[i] dinleyebiliriz:

Daha doğar doğmaz kendini küçük hissetmeni sağlarlar

Hiç zaman ayırmazlar sana, vereceklerine hepsini

Acın o kadar büyür ki hiç hissetmez olursun...

Evde döverler seni, okulda canını yakarlar

Zekiysen nefret ederler, aptalsan aşağılarlar

Deliye dönersin sonunda ve uyamazsın kurallarına...

Yirmi küsur yıl korkuturlar, işkence ederler bedenine

Sonra haydi bakalım derler, bir meslek seç kendine

Korkudan tutulup kalmışsındır, kıpırdayamazsın bile...

Her gün uyutuyorlar sizi, televizyonla, dinle, seksle

Pek zeki, sınıfsız ve özgür sanıyorsunuz kendinizi siz de

Boktan köylülersiniz hâlâ, bakıyorum da size...

Yukarılarda yer var hâlâ diyorlar, isteyenlere

Ama öldürürken gülümsemeyi öğrenin önce

Tepedekiler gibi olmak istiyorsanız siz de...

Kolay iş değil işçi sınıfı kahramanı olmak

Eğer bir kahramanı olmak isterseniz, yalnızca takip edin beni...

İşte ortalama müzikten farklı olarak sıradışı ritmlerin ve sözlerin, akordsuz aletlerin, ses olmaktan çıkmış seslerin (çığlık, böğürme, hırıltılı nefes alma, inleme, ilkel ve yabani bir bağırış vb.), anlaşılmaz gürültülerin bir araya geldiği bir kısım müzik bu kaybedişin tellere, dizelere, üflemelilere yansımasıdır. Punk, özgür caz ve death metalin bir bölümü, kaybetmeye isyandır.[ii] Sex Pistols, The Clash, Ramones, Patti Smith, Iggy Pop, Violent Femmes, Albert Ayler, Archie Shepp, John Coltrane, Last Exit, Death, Napalm Death, değişik yerlerde ve zamanlarda, ayrı seslerde, kaybetmeye karşı isyanın müziğini yaptılar. Sıkıcılığı, öfkeyi, sıradanlığı ve şiddeti müziklerine taşıdılar. Aslında isyanları bir tek kaybetmeye karşı olmakla da sınırlı değildi; çünkü aynı zamanda kazanmaya da isyan ettiler. Çünkü, tepedekiler gibi olmak için, öldürürken gülümsemeyi öğrenmeleri gerekiyordu ve bunu reddettiler.
Ama her şeyin bir bedeli vardır. Yaşamın diyalektiği bu. Hiçbir şey boşlukta durmaz. Araf yoktur. Düşlerinizin karşılığında huzur, umutlarınız karşılığında da sıradanlık verirler.[iii] Bunu kabul etmediler ama kazanmaya da kimseyi çağırmadılar. 1970'lerden '90'lara kadar inatla "punk" çalan Ramones farklı mıdır mesela? İsteseler paranın üstüne para sıçarlardı ve kıçlarını yeşil banknotlarla silerlerdi. Hepsinin bir başka ortak özelliği de işte bu noktada yani kazanmayı karşılıksız reddedişte başlar: Acıyı azaltmak için, sahteleşmemek için kafalarını bulanıklaştırdılar, karmaşa yarattılar, bunların da yetmediği noktada ya müziklerinin fişini çektiler ya da kendilerinin... İtildikleri batakta kaybetmeye ve kazanmaya isyan ederlerken, kaybetmenin ve kazanmanın kurallarını koyanlara isyan edemediklerini anlamadıkları ya da gayet iyi anladıkları için![iv] Herkes o küçük ayrıntıyı keşfetmek zorunda değildir. Hayatın sıkıcılığı gelir ve bulur sizi o küçük ayrıntı olmadan. Çünkü isyan, o küçük ayrıntı olmadan anlamını kaybeder. Bir bakarsınız oyunun bir parçası oluvermişsinizdir. Artık isyan yoktur, karmaşa vardır. Kavranamayacak ve çözülemeyecek bir karmaşa... Dayanan dayanır; ya karmaşasından çözüm üretir ya da suratındaki yamuk gülümsemeyle öldürür, öldürür, öldürür, sattığı müziği karşısında kendisini, başkalarını öldürür. Dayanamayan ise dağılır! Sıkıcılığın bir parçası olmamak adına...

(*)1994'ten bu yana sessizliğe karşı müzik yapan Anti-Silence grubunun dağılma kararı üzerine 2003 başında yazılmıştır. O dönemde ilk olarak Kirpi internet dergisinde yayınlanmıştır. Daha sonra ise başka dertlerle birleşerek daha uzun bir yazı olarak Nikbinlik dergisinde (sayı 16, Eylül-Ekim 2003) de yer almıştı.

[i] John Lennon’un ‘Working Class Hero’ isimli parçası. Şarkının çevirisi Bülent Somay’ın Şarkı Okuma Kitabı’ndan alınmıştır. Metis Yayınları, sf.83
[ii] Punk ve özgür cazın bahsedilen isyanla olan ilgileri için bakılabilecek kaynaklar bulunmasına rağmen death metal için Türkçe’de herhangi bir kaynak, sanırım bulunmuyor. Zaten kanımca death metalin isyanla olan ilişkisini anlamak için okumaktan çok dinlemek gerekiyor, ama yapılan her müziği değil: Punk: Bir altkültürün oluşumu, Tricia Henry Young, Dost Kitabevi, (çev. Hira Doğrul); Punk Rockın Anlamı ve Gücü: Tek Akorlu Mucizeler, David Laing, Altıkırkbeş Yayınları (çev. Nigar Özlem); Alışılmadık Sesler, derleyen Hira Doğrul, Dost Kitabevi.
[iii] Binbay T (2001) Okumaca-Dinlemece köşesi, soL dergisi, sayı 112, sf.64
[iv] Aslan E (2003) William Gibson ve Siberpunk, soL dergisi, sayı 200, sf.24

Taşlar yerine oturduğunda

2008-08-31T22:28:00.006+03:00

Geçmişe önkoşulsuz övgüler yağdırmak da geçmişi haksız ağır sövgülere boğmak da kolay. Ne de olsa geçmiş dediğimiz düne artık ulaşmak olası değil. Bu nedenle geçmiş, henüz geçmişe karışmamış olan bugünün içinde yeniden kurgulanırken, yeniden hatırlanırken istenilen biçimi alabilir. Dünün mirasını taşıyan bugün, abartılı bir yeniden kurmaya izin vermese de geçmiş didiklenebilir, benzetilebilir, kırpılabilir, çekiştirilebilir. Mirasın izin verdiği kadarıyla...
Geçmişin kaderi gibidir kurgulanmak ve geçmiş kurgulandıkça gelecek kadar belirsizleşebilir. Kurcalandıkça geçmişi anlamak bugünün insanı için zorlu olabilir. Öncelikle bugünden geçmişe bakıldığı için. Diğer yandan geçmişin ne kadar çekiştirildiğini, ne kadar benzetildiğini anlamak da karmaşıktır. Geçmiş bin türlü halde çıkabilir karşısına. Özellikle geçmişin bazı bölümleri daha çok çekiştirilmiştir, daha çok benzetilmiştir. Belki de geçmişin bazı bölümleri çekiştirilmeye, kurgulanmaya daha açıktır; daha esnek bir geçmiştir, bu geçmiş. Nereye çeksen gidecek gibidir. Haşarı bir çocuk olabilir, ama aynı zamanda büyük bir olgunlaşma da olabilir; değişimin başladığı yer de olabilir, her şeyin sıradanlaştığı uğrak da olabilir. Belki de hiçbir şeyin olmadığı, hiçbir şeyin yaşanmadığı, "güneşin altında yeni bir şey yok!" dedirten bir zaman dilimidir.
Toplumların hareketlendiği dönemlerle ilgili birisi için 1950'li yılların rehavetini, 1960'lı yılların canlılığını ve hemen ardından da 1980'li yılların sünepeliğini birarada anlamak çözümsüz bir bulmaca gibi görünebilir. Çünkü 1960lar, öncesiyle ve sonrasıyla ilişkisiz gibi öylece ortada duran, başka bir dünyadan bahsedildiği düşünülen uzak bir anlatı gibidir. Bu anlatı bazen "çiçek çocukları da denedi, ne oldu ki?" cızırtısıyla okunur, bazen "onlar silahlara, biz çoğunluğa sahibiz" mısrasıyla. Bazen "keşke o dönemde yaşasaymışım!" dedirtir, bazen "her şey modaymış; o zaman kafa tutmak modaymış şimdi de kafa eğmek!" çıkar ağızdan. Belki de "dünya devrimin eşiğinden dönmüştür!" ama belki de "devrim falan palavra, sadece herkes kendisini gerçekleştirmiştir." Herkesin bir başka okuduğu bir kitap gibi, herkesin bir başka izlediği bir film gibi, herkesin bir başka düş bulduğu bir şarkı gibi...
Herkesi çekip çeviren bir isyan
Altmışlar denince duruyor insan. Ne de olsa geçmişin bir uğrağında dolu doludur günler. Jean Paul Sartre Küba'ya gidip Fidel'le sandalda poz vermektedir, kutlanan devrimdir ama bir yandan da Avrupa kıpır kıpır olan coğrafyalara göz kırpmaktadır. Çünkü kendi içi dingindir. Beatles adlı dört yeni yetme ise saygıdeğer kiliseyi, dini bütün ana babaları umursamaksızın İsa'dan daha çok tanındıklarını ilan etmeye kalkışmaktadır. Her şey uzak bir şaka gibidir. ABD'yi olimpiyatlarda temsil eden iki zenci koşucu (Tommie Smith ve John Carlos) ceplerini parayla doldurmak, kariyerlerini gözetmek gibi kaygıları çöp sepetine atıp madalya almak üzere çıktıkları kürsüde yumrukları havada "İktidar halka!" demektedir. Birkaç yıl içinde büyük bir ticaret simgesine dönüşecek olan Rolling Stones'un asi ve isyankâr görüntüsü İngiltere'nin sıradanlığına sığmamaya başlamış ve grup solcu entelektüellerle görüşüp sokaklarda çatışan insanlar için şarkılar (Street Fighting Man) yazmaya başlamıştır.
Özellikle Vietnam'ın direnişi akılları fitillemiştir. Ayrıca etrafını aydınlatan binlerce mum yanmıştır sömürgeciliğe başkaldıran insanlarla birlikte. Büyük savaşın ardından dinginlik içinde yaşayan batılı toplumların gençleri, masal anlatan ailelerine ve yalan söyleyen hükümetlerine öfkelidir. Vietnamlılar, yoksullar, zenciler nasıl kafa tutuyorlarsa, büyük kentlerin meydanlarında düzene kafa tutmayı göze almaktadırlar. ABD'nin saldırganlığına Vietnamlıların verdiği yanıt, zencilerin başkaldırısı ve daha fazla özgürlük isteyen gençlerin isyanından oluşan sahne, olağan zamanlarda sıradanlığın parçası olan birçok müzisyeni de etkilemiştir. İzleyen yıllarda müziğinin gücünü giderek daha fazla oranda siyasal dönüşüm için kullanacak olan John Lennon gibi bazıları önce bocalamıştır (Lennon, Londra'da ABD büyükelçiliği basıldığı günlerde Hindistan'da yoga yapmaktadır). Mick Jagger gibi bazıları ise çok öfkelenmiştir ama çabuk pes etmiştir (ABD büyükelçiliğine yürüyenlerin arasında yer alan Jagger büyük çatışmalardan sonraki günlerde İngiltere'de bir rock grubunda çalmak dışında yeteri kadar isyanın olamayacağına kanaat getirmiştir). Ama hem Beatles hem de Rolling Stones 1968’te olup bitenlerden çok fazla etkilenmiştir; John Lennon’ın aklını yansıtan “Devrim-Revolution” şarkısında Beatles, sokaktakilerle değişim istediklerini ama şiddet yoluyla istemediklerini ya da istediklerini tartışmak zorunda kalmıştır.

Amerika’nın tozunu toprağını yutmuş ozan Phil Ochs müzikten, özellikle de toplumsal hareketliliğin sesi olacak bir müzikten o kadar çok umutludur ki Elvis Presley’i müziğin Che Guevara’sı yapmaya kalkışır. Hâlbuki kral, o aralar Beatles’ı başkan Nixon’a şikâyet etmektedir. Bob Dylan politik etkinliklerden kaçmaya çalıştıkça birileri çıkıp onu geri getirmeye çalışır. Hatta bir ara “Dylan Özgürlük Cephesi” bile kurulur.
Ancak zincirlerinden boşalmış ve özgürleşmiş yaratıcılık her yerdedir. Dönemin ortaya çıkardığı yaratıcılık dolu isyankâr enerji bir yandan rock müziğini piyasadan bir süreliğine çalarken diğer yandan da folk müziğinin, yani halk türkülerinin modern düzenlemelerle buluşmasını sağlamaktadır. Moğollar’ın dolaştıkları toprakların enstrümanlarını müziklerine yerleştirmeleri bu döneme denk gelir. Tülay German aynı yıllarda büyük kitlelerin diline dolanacak modern halk türküleri seslendirmektedir. Victor Jara, Mercedes Sosa, Silvio Rodriguez’in aynı dönemin yaratıcılığıyla buluşması şaşırtıcı değildir. Aynı zaman dilimine müziğin kalıplarını genişleten Jim Morrison, Jimi Hendrix, Janis Joplin gibi isimlerin eşlik etmesi ve bu kadar çok yaratıcılığın olduğu bir dönemin bir daha tekrarlamaması da şaşırtıcı değildir. İlginç olan ise bu sahnenin, yeniyi yaratma cesaretinin Londra'da, Paris'te, Brazil'de, San Fransicco'da, Berlin'de, Roma'da, İstanbul'da hemen hemen aynı zaman dilimi içinde ortaya çıkmasıdır. Tüm hareketlenmelerle açığa çıkan yaratıcı bir enerjidir ve herkesi kendine çekmektedir. Varolan toplumun kalıpları kırılmaktadır: Müzikte 20. yüzyılın en yaratıcı döneminin bu yıllarda esip geçmesi rastlantı değildir.
Altmışların hayali çökerken
Ancak değişimin yayılım biçimi de ilgi çekicidir. Toz bulutu dağılıp taşlar yerine oturduğunda eski günlerin heyecanında pişmiş herkes için fırsatlar dünyasının önü açılmış gibidir: bürokrasi, parlamento koltukları, reklam sektörü, sanat dünyası, şirketlerin yönetici kademeleri geçmiş yılların parlak gençlerini istihdam edivermiştir. Devrimi yapamayan ateşli militanlar düzenin yerine oturması, genişlemesi, yayılması için kolları sıvamış birer yeni militana dönüşüvermişlerdir. Devrim isyanı ya da sadece isyan nasıl bir salgın olduysa dönüşüm de salgın gibidir. Dönüşümün İtalya'daki ilginç görünümlerini Umberto Eco'nun Foucoult Sarkacı'nda okumak şaşırtıcı gelebilir ama bir zamanların devrimcilerinin sanat galerisi yöneticilerine, şirket sahiplerine ya da bir kenarda yaşlanmayı bekleyen sahaflara dönüştüklerini, yeni dönemin tarzını (bilinemezcilik, gizemcilik, çokmerkezcilik vb.) en başarılı şekilde temsil eden bir kitapta okumaktan daha doğal ne olabilir ki. Fransa'da Mayıs 68'in önderleri uzun yıllardır parlamento koltuklarını eskitmektedir. Nobel edebiyat ödülünü reddeden yeni bir yazar çıkmaktadır, hatta Nobel ödülü gelişmişlik düzeyi göstergesi olup iç gıdıklamaktadır.
Ancak her şey bir anda değişmemiştir. Fransa’da isyan kültürü orta sınıf tutuculuğuna yavaş yavaş teslim olmuştur; ne de olsa Fransa’nın Turgut Özal’ı olmaya aday Sarkozy daha geçtiğimiz yıl tahta çıktı. İngiltere’de rock çok geniş bir pazar olanağını içinde barındırdığını hemen ispatladı ama üç akortlu punk rockta mola vermek zorunda kaldı. ABD'nin başı o kadar sıkıştı ki McCarty soruşturmaları, müzisyenler hakkındaki kabarık FBI dosyaları yetmedi. Önce soğuk savaştan vazgeçme işareti veren John F. Kennedy öldürüldü ve bir kaç yıl sonra da kardeşi Robert Kennedy, zenci hakları hareketinin lideri Martin Luther King ile aynı yıl içinde öldürüldü. Aynı dönemde ABD sanat müzeleri çöplüğüne dönüştü. CIA sanat akımları oluşturmak ve entelektüelleri satın almak için bütçeler tüketti. Yaratıcılığın söndürülmesi ve düzenin tesisi için uçlar budandı, sanat galerilere ve müzik de billboard listelerine kapatıldı. 70lerle birlikte ortalığı, gençleri sakin olmaya, eğlenmeye ve daha çok eğlenmeye çağıran şarkılar kapladı. Woodstock tüm efsanesine karşın bir yanılsama olmaya mahkûm oldu. Plak satışları ve kısa bir süre sonra da kaset satışları alıp başını yürüdü. Altmışların bir on yıllığına insanlığa göz kırpan yaratıcı enerjisi nereye akacağını umursamamanın bedelini piyasanın içinde eriyip kaybolmakla ödedi.
Yenilik arayışı, yeniliği her gün ve her gün tekrar sunabilen bir güce en sonunda yenik düştü. Şarkılarını direnen, örgütlenen işçiler için söyleyen Pete Seeger, Phil Ochs gibi müzisyenlere piyasada yeni ilginçlikler üretmedikleri, para basan tek kişilik bir makineye dönüşmedikleri sürece bir daha yer açılmadı. Bob Dylan ise olayların gidişatını çok daha erken anlamış birisi olarak daha 1965'te gitarına fişi takıverdi. 60lardan 80lere kadar tüm dünyanın toplumları değişirken yaratıcı enerji de geri çekildi. Joan Baez’in beyhude direnişi, ne yazık ki vitrinde güzel duran şirin bir görüntüye dönüştü. Benzer bir süreci Türkiye'de ama Türkiye’nin kendine has özellikleriyle birlikte görmek de ilginç. Darbe öncesi Türkiye popüler müziğinin önde gelen ve sola ses olan isimlerinin (Cem Karaca ve Timur Selçuk) yıllar içinde dini referanslar kullanan isimlere dönüşmeleri geç kalmış Türkiyeli bir tekrar gibidir. Aynı süreçte politikayla hiçbir zaman alakası olmamış başka isimler ise başka bir dönüşüm yaşadı: İbrahim Tatlıses patron, Orhan Gencebay borsa simsarı ve Müslüm Gürses de orta sınıf müzisyeni oldu.
John Lennon ve Yoko Ono, dünya görüşleri gittikçe naifleşen iki ünlü isim olarak 1969 ve 1970 yıllarını her yere "Savaş Bitti! Eğer İsterseniz!" kartları asarak geçirirken aslında kitlelerin mücadelesi yavaş yavaş geri çekilmekte ya da bastırılmaktaydı. Hatta sağduyuya kulak vermeye başlayan kitle artık savaşla ilgilenmekteydi; artık herkesin bireysel savaşı başlamaktaydı; hayata tutunma savaşı, küçük şeylerle mutlu olma savaşı, kariyerini ilerletme savaşı vb. Devrimci tavır alan birçok büyük pop yıldızının ortalığı kaplama tehlikesi belirdiğinde kitlesel hareketin çıkışsızlığı da başlamıştı. Hobsbawn'ın söylediği gibi "Böylesi olgular ne kadar öne çıkarsa büyük şeylerin gerçekleşmediği konusunda o kadar emin olabiliriz. Burjuvaziyi şoka uğratmak, ne yazık ki onu devirmekten daha kolaydır." (Eric Hobsbawn, Sıradışı İnsan. sf. 293)

İşin trajik ve de komik yanı ise birçok kez karşı kültür olarak adlandırılan tüm bu tarihsel gürültünün onca yıldan sonra kültürün ta kendisi olmasıdır. Belki de tüm o yıllar, taşlar yerine oturduğunda bile istenilen yere çekiştirilen bir geçmişin parçasıdır. İşte bu nedenle yanıtı olmadığını bilse bile insan, kendine sormadan edemiyor: Altmışlı yıllarda gerçek anlamda ne oldu?

Birilerinin başına rock* mı düştü acaba?

2008-07-27T23:48:00.010+03:00

Her yaklaşımın üzerini örten genel bir önerme olarak kabul edilmediği sürece ‘müzik, yaşamın içinden çıkar!’ diyebiliriz ki Arjantinli yazar Julio Cortazar’ın, Charlie Parker anısına yazdığı ‘Arayış’ isimli öyküsü tam buradan çıkmaktadır. Cortazar’ın öyküsünde iç içe geçmiş olayların, son hız yuvarlanan yaşamların, biriken sıkıntıların ortasında yaşantısına katlanmakta zorlanan Johnny, karşılaştığı zorlukları, hissettiği karmaşayı, sıkıntıları saksofonuna üflemektedir. Ama çoğu zaman içine üflediği saksofonu bile yaşamını katlanabilir hale getirmemekte ve Johnny de aletine vurmakta, onu tekmelemekte ve cezalandırırcasına hatırlayamadığı yerlerde bırakmaktadır. Müziğin, yaşamın içinden çıktığını daha doğrudan anlatmak istersek, Chemical Brothers'ın şarkılaştırdığı biçimiyle ‘music: response’ yani ‘müzik tepkidir’ diyebiliriz. Müziği, yaşama karşı, topluma karşı tepki doğurur.

ABD’nin, kapitalist dünyanın oturmuş bütün dengelerini gözden çıkararak karar verdiği Irak savaşı ve savaş öncesinin yarattığı atmosfer, dünyanın dört bir köşesinde değişik tepkilerin ortaya çıkmasına yol açtı. Solun bir kısmı işçi sınıfı merkezli bir siyasete uygun olarak ABD ve Avrupa’yı da içine alacak şekilde emperyalizm karşıtlığını öne çıkarırken, özellikle Avrupa ve ABD’de kitlesel ölçülere ulaşan orta sınıf tepkiselliği ise huzursuzluklarını savaşa ağırlıklı olarak ahlaki bir temelde karşı çıkarak dile getirdi. Türkiye’de ise medya tarafından da öne çıkarılan Mehmet Ali Alabora, Tamer Karadağlı gibi isimlerin eylemlere katılmaları aslında tedirgin olan kentli orta sınıfların temsilcileri olmalarından kaynaklanıyordu. Birer modern kentli yurttaş olarak sivil haklarını, vicdanlarının yanına ekleyip huzursuzluklarını dile getirdiler, dizi film oyuncuları. Hollywood ünlülerinin bir kısmı doğrudan savaşa ve Bush saldırganlığına karşı çıktılar. İngiltere’de de Massive Attack, Coldplay gibi oldukça geniş dinleyici kitlelerine sahip gruplar savaş karşıtı tutumlarını sık sık dile getirdiler.

Türkiye’de ise özel olarak müzik endüstrisinin geneline bakarsak ortaya çıkan fotoğrafta, popçular savaş durumunda jeeplerinin akıbetiyle ilgilenirken patronları da savaşın maliyetler üzerindeki etkisini hesaplama meşgul oldular. Bunun dışında Mükremin destekli üniversiteli türkücüler, etnik sentetik cazcılar ve bir sıra daha müzikçiler ağırlıklı olarak pek ses çıkarmamayı tercih ettiler. Aslında müzik cephesinden savaşa karşı, solu doğrudan ilgilendiren oldukça önemli bir tepki geldi: Mor ve Ötesi grubunun girişimiyle bir araya gelen Nejat Yavaşoğulları, Bülent Ortaçgil, Feridun Düzağaç, Aylin Aslım, Koray Candemir, Athena ve Vega, sözleri, müziği Mor ve Ötesi’ne ait olan şarkıyı seslendirdikleri ‘Savaşa Hiç Gerek Yok’ isimli çalışma. İlk olarak 26 Ocak’ta, İstanbul’da düzenlenen Barış Gecesi’nde seslendirilen parça 1 Mart Ankara eyleminde de yerini aldı ve savaş karşıtlarının dillerine dolanan şarkı oldu. Bu çalışmanın önemli olduğunu, rock müzisyenlerince sırtlanılmasının bu önemi daha da arttırdığını düşünüyorum. Çünkü Türkiyeli rock müzisyenleri çalışmalarıyla hem bir bakıma restorasyon sürecinde üstlerine gelen sermaye düzenine bir cevap vermiş oldular hem de aynı süreç içerisinde sol ile aralarında açılan mesafeye dair bir adım atmış oldular, elbette ki zaaflar ve eskiden kalma çekinceler, alışkanlıklar ve yeni edinilmiş alışkanlıklarla.

Aslında teslim etmek gerekir ki ortaya konan çalışma, ister orta sınıfların huzursuzluğunu dile getiriyor olsun ister kimi zaaflar içeriyor olsun, Türkiye’de rock müziğinin düzen muhalifliğine mahkum olduğunun ya da ne kadar düzen içine çekilmeye, piyasa koşullarına tabi edilmeye çalışılırsa çalışılsın bir tür muhalifliği barındırdığının kanıtı oldu. Tersten söyleyecek olursam rock müziği, Türkiye’de icra edilen modern, kentli müzikler içinde düzen muhalifliğinin en önde gelen temsilcilerinden birisi olmaya mahkumdur. Dünyanın başka ülkeleri için ayrıca tartışılabilir ama örneğin Türkiye’de pop ya da popüler müziğin liberalizmin, ırkçılığın, piyasa şartlarının etkisinden hiçbir zaman için kurtulamayacağını ve yine hiçbir zaman için sol kanala akabileceğini düşünmüyorum; daha ötesinde bir popçunun ya da daha genel bir tanımlamayla müzik endüstrisiyle tam göbeğinden bağı olan bir müzisyenin düşünce temelinde dahi kişisel olarak sola, özellikle de sosyalist sola yanaşmasının, pop müziği icra ettiği sürece ciddi anlamda kısıtlı olduğunu düşünüyorum. Yani savaş karşıtı bir şarkıyı Türkiye müzik endüstrisinin içinde bir tek rock müziği çıkarabilirdi, onlar da üstlerine düşeni yaptılar; çünkü onların dışında ülkemizde ne elit cazcıların ne de şehir türkücülerinin siyasetle sol kulvarda tanışma gibi bir niyetleri var. Olsa olsa geçmişten kalma sol alışkanlıklarla ya da restorasyonla açığa çıkan kentli yeni ‘life style’ yani yaşam tarzına uygun liberal tepkiler verebilirlerdi, o bile olmadı.

Restorasyon ve Rock Müziği

Aslında bir araya gelen isimlerin heterojenliği ortak paydalarının rock ve savaş karşıtlığı olduğunu anlatıyor. Çünkü Athena ile Ortaçgil’in ya da Koray Candemir ile Nejat Yavaşoğulları’nın yanyana gelmesi ister istemez bir zıtlık oluşturuyor; çünkü sayılan isimlerin müziğe, daha ötesinde rock müziğine, müzik-piyasa ilişkilerine, siyasete bakışlarında ciddi farklılıklar bulunuyor. Çünkü, Yavaşoğulları ile Ortaçgil’in rock müziği ile kurdukları ilişkinin arka planında güçlü siyasal etkilere sahip bir sol ve henüz tam anlamıyla düzen içine çekilmemiş bir müzik akımı bulunuyorken diğer müzisyenlerin rock müziği ile tanışma yılları Özal-Thatcher-Reagan ve Gorbaçov dönemine, rock müziğinin yaratıcılığını büyük oranda yitirdiği yıllara, yani bir tür çöküş ve çözülüş dönemine denk düşmektedir. Diğer önemli bir farklılığı ise yeni kuşak rock müzisyenlerinin, seksenli yıllardan çok restorasyon döneminin ürünü olmaları oluşturuyor.

Geriye dönülüp de rock müziğinin Türkiye serüvenine bakıldığında artık daha net görülen bir sonuç var: Rock müziği, çıkış merkezlerinde uzun zaman önce yaşadığı evcilleştirilme ve düzen içine çekilme dönemini Türkiye’de doksanlı yılların ortasında yaşadı. Dinleyicilerinin çoğalmasına, topluma ulaşma kanallarının zenginleşmesine ve müzikal anlamda da kimi özgünlükler yakalamasına rağmen rock, bu dönemde daha öncesinde varolduğunu söyleyebileceğimiz muhalifliğini, düzen dışılığını, hatta karşıtlığını büyük oranda yitirmiş ve Türkiye müzik endüstrisinin has elemanlarından birisi haline gelmiştir; bir zamanların alt kültür rock müziği parçalanmış ve ortaya endüstriyel bir pazarlama ürünü, markalaştırılan rock’çılar çıkmıştır. Türkiye kapitalizmi doksanlı yılların ikinci yarısındaki yeniden yapılanması sürecinde rock müziğini, rock tonlarını-ezgilerini egemen müzik kültürünün bir parçası haline getirmiştir.

Bu yeni rock müzisyeni kuşağı, Türkiye’de doksanların ikinci yarısında başlayan kapitalizmin yeniden yapılanma döneminde önlerine birçok fırsatın çıktığını farketti. Unkapanı değişiyordu ve eski dükkan işletmelerinden, büyük şirketlerin bulunduğu daha tekelci bir yapıya doğru evriliyordu. Raks, Kral tv, Sony Türkiye ve daha niceleri yurt dışındaki müzik piyasasının yerli versiyonunu oluşturmak üzere atağa geçmişlerdi. Yeni açılan kayıt stüdyolarına sermaye para yatırıyor ve kaliteyi müzisyenlerin ayağına taşıyordu. Gelişen kayıt teknikleri, pazarlama yöntemleri ve profesyonelleşen firma yöneticileri vs. de müzik endüstrisinin habercisi oluyordu ve bu yeni rock müzisyeni kuşağının önemli bir bölümü ortaya çıkan fırsatları geri tepmedi. Gitarların tellerine para ve daha fazla para için de basılabilirdi. Ama rock müzisyenlerinin tamamının bu dönüşüme ayak uydurduğu söylenemez, bir kısmı da eski muhalif konumlarını korumaya çalıştı. Örneğin Mor ve Ötesi, Rashit, Işığın Yansıması bu muhalif konuma sahip çıkanlara daha yakınken, Athena, Koray Candemir, Şebnem Ferah, Teoman, Duman ve daha bir dolu isim plak şirketlerinin gözdesi oluverdi. İşte bu nedenle, ‘Savaşa Hiç Gerek yok!’ çalışması restorasyon boyunca düzenin kenarlarından merkeze çekilen rock müziğinin, toplumsal yapıda elde ettiği yeni yerinin de avantajlarını kullanarak bu sürece yanıt vermesinin adıdır.

Müzmin Muhaliflik

Albüme gelirsek; ‘canlı kalkanlar’ yararına oluşturulan albümünde, şarkının üç farklı yorumu yer alıyor; ilki televizyonlarda klibiyle de boy gösteren yorumken, şarkının remix ve akustik yorumları da albüme eklenmiş. Televizyonlardan ya da basından takip edebildiğim kadarıyla projenin mimarlarından olan Harun Tekin’in (Mor ve Ötesi) ve diğer katılımcıların en büyük sıkıntılarından birisi Özal çağının içinde yetişmiş bireyler olmalarıydı; röportajlarda genel insani duyarlılığının yanında, savaş gibi tepkilerini kabartan durumlarda kendi kuşağının nasıl yanıtlar oluşturacağını bilememesinden yakınıyordu. Aslında bu belirsizlik şarkının bizzat kendisine de yansıyor: savaşa doğrudan bir karşı duruş, örneğin en basit düzeyde ‘Savaşa Hayır!’ ile dile getirilebilecekken daha mütevazi bir karşı çıkış seçilmiş; hayır yerini ‘hiç gerek yok’a bırakmış. Sözlerin uyumu ya da dizelerin ahengi gözetilerek bu tür bir seçimin yapıldığını düşünmüyorum, çünkü sözlerin geneline bakıldığında savaş ile petrol, ABD ile büyük zorba arasında doğrudan ilişki kuruluyor ancak sıra nakarata ve de ister istemez şarkının dillere en çok dolanan kısmına geldiğinde müzmin muhalifliğin işareti veriliyor. Sorun yalnızca Özal çağı çocuğu olmakta değil; rock müziğinin Türkiye’de düzenle ilişkisinin hep bir müzmin muhaliflik boyutunda kalmasının da sözlerin bir tür geri çekilişle bitirilmesinde etkili olduğunu düşünüyorum. Bir yandan da daha marksizim içi bir çözümlemeyle, orta sınıf huzursuzluğunun ancak bu boyutta, bu yeterlilikte bir soyutlama düzeyini tutturabileceğini düşünebiliriz. Çok mu ağır oldu? Sanmıyorum, çünkü bu tür bir yakınmanın ardından Ortaçgil ve Yavaşoğuları’nın kendi çizgilerini savaş karşıtı rock çıkışına ne kadar taşıdıkları sorusu akla geliyor! Çünkü her iki müzisyenin kendi çalışmalarındaki sözlerin içeriği daha gelişkin bir soyutlamayı, anlamlandırmayı ve orta sınıf tepkisinden kopabilen yönleri içeriyor. Her iki müzisyen de Türkiye kapitalizminin can alıcı noktalarına dair soru işaretlerini müziklerine taşıdılar: gericilik, kürtler, NATO, AB, emperyalizm vs. Demek ki kuşaklar arasında siyasetle, özellikle de sol siyasetle ilişkiler anlamında, anlamlandırma boyutunda ciddi bir farklılık bulunuyor. Çalışmanın bir diğer önemi de burada ortaya çıkıyor: Özal çağının ve restorasyon döneminin çocukları olan rock’çılar, Türkiye kapitalizminin her salvosunda yüzlerini sola dönmek zorundalar; yaratıcılık ve çürümeme için! Daha ileri bir soyutlamayla, anlamlandırmayla, yaratıcı ve üretken siyasetten korkmayarak, soğuk savaş psikolojisini üstünden atarak...

Yoksa birilerinin başına kolay kolay rock* düşmez bu dünyada!

(*) ‘rock’ sallanmak anlamına geldiği gibi kaya, taş anlamı da taşır

Sponsorlar Eşliğinde Gençliği Özgürleştiren Müzik Bulundu!

2008-07-16T23:35:00.012+03:00

soL Dergisi, Eylül 2003, sayı: 202

Çok değil, daha on yıl önce Sabah grubu, haftalık bir rock dergisi (Rock Kazanı) çıkardığında yer yerinden oynamıştı: Paranın peşindeki sermayedarlar, düzen muhalifi rockçıları düzen içine çekmeye başlamıştı. Ancak tartışmalar çok uzun sürmedi ve kısa zamanda, konser afişlerinden albüm kapaklarına kadar her yerde sponsorlar boy göstermeye başladı. Sponsor alınmasının miladını da Bryan Adams, Scorpions, Guns’n Roses, Metallica gibi grupların büyük stadyum konserleri oluşturdu. Daha öncesinde sponsor desteğinin sözü bile yadırganırken bu konserlerden sonra bir çok yerli rock grubu, hayranı oldukları büyük grupların yaptığı gibi, şirket sponsorluğunda konsere çıkmayı ister hale geldi. Örneğin artık, Athena elemanları, düzenlenen festivallerden birisiyle ilgili olarak Coca Cola’yı öpmek istediklerini rahatlıkla belirtebiliyorlar. Daha üç-dört ay önce Irak’a saldıran Amerika’ya ve savaşa karşı şarkı yazan Mor ve Ötesi, savaşın külleri soğumadan, Amerika’yı en çok temsil eden şirketlerden birisinin sponsorluğunda geniş kitlelere uzanıyor. Özgür kız Nil, gitarının tellerine her uzanışını paraya çeviriyor. Zaten sponsorlar maddi destek yanında çok daha önemli bir işe yarıyor: pazarlama ve markalaşma. Son yıllarda ise stadyum konserleri yerlerini, açık havada düzenlenen ‘parti’lere bırakmaya başladı. Müzik vakıfları ve organizasyon şirketleri, genellikle içecek şirketlerinin ya da sanatsever bankaların büyük himayesinde, kocaman arazilerde özgürleşmek isteyen gençliğe tepinme, hoplama, zıplama ve içlerini boşaltma olanağı sunuyor: One Love Festival, H2000 ve Rock’n Coke gibi iki güne yayılmış büyük organizasyonlarda Efes Pilsen, Coca Cola, Carlsberg desteğindeki gençler, dağıtılan tanıtım metinlerine göre buluşmanın, canlı müziğin, dansın, heyecanın, huzurun, barışın, doğanın, özgürlüğün ve eşitliğin(!) tadını çıkarıyor. Arka fonda ise genellikle kültürsüz popçular ya da tekdüze ritimler tutturan dj’ler yerine üniversiteli, kentli, nerede ne söylenmesi gerektiğini bilen, yeri geldiğinde ‘cool’ olabilen, yaşamı takmayan ve takmadıkları için de imaj olarak özgür olduklarını giyinen rock grupları çalıyor. Kısır popçuların arasından yeni yıldızlar çıkaramayan Türkiye müzik endüstrisi, bir zamanlar burun kıvırdığı rock müziğini, grup olma ruhunu, grubun içinde farklılığıyla sivrilen grup elemanını, sıradışılığı ve isyankarlığı keşfetmişe benziyor. Yani sponsorlar eşliğinde, düzenin sınırlarını gözeten bir özgürlüğe hapsedilemeye çalışılan gençliğe, özgürleştiren müzik pazarlanıyor. Peki nasıl oldu da bir zamanların beğenilmeyen rock müziği, müzik endüstrisinin ve şirketlerin özgürleştiren müziği oldu?

Müzmin Muhaliflikten Müzik Endüstrisinin Göbeğine
Türkiye’de bir nesil dünyaya gözünü rock müziğiyle açmıştır. Sosyalizm mücadelesinin yenilgi yaşadığı bir dönemde rock, öfkesi, toplumu yargılayan ve yadırgatan tonuyla, kimliğini arayan, toplumu anlayamayan, kafası karışık bir neslin hayata karşı sesi oldu. Topluma karşı kendini yabancı hisseden ve oynanan oyunun kurallarını beğenmeyen, ama oyunun kendisini de sorgulayamayan bir nesil için hem tepkilerini seslendirme aracı hem de acıtan gerçeklerden kaçabilecekleri bir alt kültür oldu. Fanzinlerin, demoların, bazen çıkan ama kolay ulaşılamayan albümlerin, nadir düzenlenen konserlerin peşinde koşan, kentli, iyi ailelerin kötü çocuklarından oluşan bir nesil, rock müziği aracılığıyla yaşamın öğütücü çarkları arasına gitarlarının sapını sokmaya çalıştı. Mücadele etmek zordu, ama düzenin dışında ya da kıyısında bir getto yaratmak da başka bir yoldu.[1] Ama rock nesli, kaçışa dayalı bu kabullenmeyişin sonunda, en büyük kazığı kendisine attı: önce isyanının simgesi olan saçlarını kestirdi, yırtık eski pantolonlarını eskiciye sattı ve sonra da kravatını takıp, mini eteğini giyip iş görüşmelerine gitti; patronların nitelikli, has kadroları haline geldi. Popüler müzikte birkaç yıl, fikirlerin değişmesine, dünün dışlanan kaybetmişinin yarının sevilesi ve örnek alınası yıldızına dönüşmesine yetecek kadar uzun bir süredir. Düne kadar şarkı sözlerinin sansürlenmesi, albüm ve konserlerinin yasaklanması için çığırtkanlık yapan ya da en iyi koşulda sessiz kalan medya, bir sabah bakarsınız ki dışladıklarını yere göğe sığdıramıyordur; kârlı bir evcilleştirme süreci başlamıştır. Piyasa için yaratılan her yenilik, aslında bir süre için yeniliğini koruyabilir ama tükenmekten de kurtulamaz. Herhalde bu nedenle, kimi örnekler dışında rock müziği, pop müzikle birlikte, en çabuk tüketilen ve sıradanlaşan müzik oluyor. Yalnızca son on yılı düşünmek bile bu konuda aydınlatıcıdır; grunge ve death metalle başlayan doksanlar rock müziği önce alternatif rock’un etkisine girmiş, sonra da nu-metale varmıştır. Çoğu müzik türünde, bu kadar hızlı bir değişim yoktur. Aynı dönemde Türkiye müzik endüstrisinde ve rock müziğinde de önemli değişimler oldu. Doksanların ikinci yarısına kadar ülkemizdeki rock müziği camiasının en önemli derdi, ‘Türkçe mi olacak, İngilizce mi?’ tartışmasının yanında, üretildiğini düşündükleri nitelikli müziğe toplumun sırt çevirmesiydi. Konserler çok zor şartlar altında düzenlenebiliyor, Unkapanı onlarla ilgilenmiyor, albümler yayınlanamıyor ve yayınlananlar da satmıyordu. Gruplar zorlanarak yol alıyor, müzik aleti edinmekten tutun da nitelikli prova-kayıt stüdyosu bulmaya kadar bir çok dertle uğraşıyorlardı. Grupların kendi parçalarını icra edebilecekleri bir mekan bile zor bulunuyordu. Halbuki yurt dışında öyle miydi!
Yani toplumdan dışlanmış, kabul görmemiş, hatta hor görülen, anlayış gösterilmeyen bir grup insan zor şartlara rağmen kendi yağında kavruluyor ama bir yandan da toplumun ilgisizliğinden, tutuculuğundan rahatsızlık duyuyordu. Özünde toplumu aldatan ve müzikal kalite açısından hiçbir yaratıcılık barındırmayan arabesk-pop müziğini baş tacı yapan bir toplumun, müziklerini anlayabilmesi, gitarlarının tellerinden ve bagetlerin davula, zillere her dokunuşundan çıkan seslerin ahengini hissedebilmesi için değişmesi gerekiyordu. Toplumun kendi kendine değişmeyeceğini ise ancak birkaç rock müzisyeni kavrayabiliyordu. Rock camiası, bir yandan içinde yaşadığı toplumu beğenmiyordu, toplumsal koşulları sorgulamaya çalışıyordu ama diğer yandan da toplumla değiştirmek ekseninde değil de çoğunlukla kabul görmek, desteklenmek, şirketlerin gözüne girmek ekseninde ilişki kuruyordu. Kendi gettolarında mızmızlanan rocker’lar üzerlerine güneş gibi doğacak toplumsal değişimi bekliyorlardı. Ancak ortada açık bir sorun vardı: “Toplumla uyuşma, anlaşma durumunda müzik ne özerk ne de özgürdür. Özgürlük için anlaşmanın iptali gerekir. Bu iptal de ancak ve ancak müzik (sanat) tarafından yapılabilir, karşı taraftan değil. Efendisinin azad ettiği köle asla özgür değildir, yalnızca azatlıdır. Toplumsal olanı müziksel biçimlerde içselleştiren müzik, bu suretle topluma karşı çıkar. Müzik bu içselleştirmede ve toplumla kavgalı olmasında kendi özerkliğini elde eder, topluma kayıtsız olmada değil.”[2]
Sonunda beklenen değişimin nasıl bir değişim olduğu belli oldu: Rock müziğine ‘piyasa özgürleşmesi’ yaşatıldı. Türkiye kapitalizmi, doksanlı yılların ikinci yarısındaki yeniden yapılanma sürecinde rock müziğini, rock tonlarını-ezgilerini, egemen müzik kültürünün bir parçası haline getirdi. Müzmin muhalif rock müziği, hizaya sokuldu ve müzik endüstrisinin ana parçalarından birisi oldu.[3] Daha öncesinde horlanan, dinlenilmez bulunan, amatör diye aşağılanan, geleneklere aykırı diye saldırılan rock müziği bu dönemle birlikte toplumun her kesiminden dinleyici bulmaya başladı. Ancak rock felsefesinin utangaçça karşı olduğu ‘işini bilir olmak, işten yırtmak, köşeyi dönmek’ gibi düzen değerleri rock müzisyenlerinin başucu kitabı oldu.[4] Gelişen ve tekelleşen müzik endüstrisiyle beraber pazarı büyüyordu ve açıkçası, birçok rock müzisyeni için toplumun rock müziğini herhangi bir değişim yaşamadan kabullenmesi artık tercih sebebiydi.

Sponsorların Azatlı Köleleri
Sponsorları rock müziğiyle ilgilenmeye iten sebepler bu açıklamalı tarih gezisine rağmen yine de açık olmayabilir. Kâr beklentisi ve vergi muafiyeti olağandır; bir zamanların sert rocker’ları artık şirketlerin yönetim kademelerine gelmiş ve eski günlerde yaşayamadıklarını, şimdi yaşamak istiyor olabilirler. Ancak, ortada çok daha açık bir gerçek var: Türkiye kapitalizmi gençliğe bir şey veremiyor; bir punk terimiyle ‘no future’ yani, gençler için bu düzende ‘gelecek yok!’ Ancak, boşlukta çiçek yetiştirilemeyeceği gibi hep arafta da kalınamaz. Arayış içindeki gençliğe yön gösterilmesi şarttır ve hem toplumsal tutuculuğa hem de geleceğinin belirsizliğine öfkelenen gençlik için, sert tonlarıyla, isyankar imajıyla rock ne yazık ki iyi bir dışavurum aracı haline getirilmiştir. Öfkenin dışavurumundan evcilleştirici bir araç! Çünkü rock müziği, etrafında oluşturulan soyut özgürlük halesiyle tabloyu tamamlamaktadır. Özgürlüğün soyut kavranışı, rock müziği için genel çerçeveyi oluşturur, çünkü başlangıcından itibaren “...rock’a akın eden gençler, bu müzikte kendilerinden öncekileri caza çeken her şeyin değilse bile çoğunun basitleştirilmiş ve belki de kabalaştırılmış uyarlamasını buldular: ritm, hemen tanımlanabilecek ses ya da sound, gerçek (ya da sahte) kendiliğindenlik ve canlılık, insan duygularını müziğe doğrudan aktarmanın bir yolu.”[5] İçinde hep basitlik ve kabalık barındıran tüketim ideolojisi ile kapitalizmin topluma tüketim patlaması yaşattığı yıllarda ortaya çıkan rock müziği birbirine çok yakındır ve çoğu örnekte ne yazık ki iç içedir. Pop endüstrisinin ortaya çıkışında, rock müziğinin çok büyük bir payı vardır. Egemen ideolojiye uygun olarak bu pay, özgürlüğün somut tarihsel gelişmelerle olan ilişkisinin koparılmasını sağlamıştır. Eşitliğin aranmadığı ya da somut gelişmelerin yarattığı eşitsizliklerin arkaplana itildiği, sorgulanmadığı, her yer ve her şart için, her an geçerli olan soyut bir özgürlük anlayışı, rock kültürü için geçerli kılınmıştır. Örneğin insanlığı sınıfsız topluma götüren, özgürlüğü eşitlik temelinde tanımlayan sosyalizm ile özgürlüğü eşitsizlik temelinde kuran, özgürlüğü emek gücünü piyasada istediği gibi sömürmek olarak işleten yıkıcı kapitalizm aynı cephede buluşuverir; sebep açıktır: ‘Ama ikisi de özgürlükleri kısıtlıyor!’ Eşitlik olmadan özgürlük olabilecekmiş gibi... Bu yaklaşımın adı apolitizmdir, yani siyasi bir öngörüye sahip olamamaktır ve bir adım ötesi ise insan aklına, tarihin mantığına yönelik düşmanlıktır, nihilizmdir. Bu tür bir özgürlük anlayışı, rock müziğinin sosyalizme bakışını belirlemesinin de ötesinde yaşama bakışını belirlemektedir diyebiliriz: sorumsuzluğa bulanmış bir kendi olma isteği, sınırları yıkmak yerine onların dışında kalma ya da hiç olmazsa uzlaşma isteği, müzmin muhaliflik, pasif konumlanış. Tam da bir rock grubundan beklendiği gibi: dünyadan bezmiş, antisosyal, otorite karşıtı kimlik kartları taşıyacaksınız; üzerinde çok çalışılmış bir kayıtsızlığı yaka iğneniz yapacaksınız ve hayal kırıklığınızı, ruhsal boşluğunuzu ve sıkıntınızı her çalışmaya bir şekilde sindireceksiniz ama acı yaşamla hep dalga geçme, ‘iplememe’ pozisyonunda kalacaksınız. Tüm bunlar müziğin yaratılması için birer itki görevi üstlenir ama daha çok pazarlama aracı olarak kullanılır. Rock müziğine ve düzen karşıtlığına bağlı bir çevre dışında, zaten amaç ünlü olmaktır ve oraya giden her yol mübahtır. Ne de olsa hem özgürleşilir hem de para kazanılır... Türkiye müzik endüstrisi ve sponsorlar, rock müziğini, yaratıcılıklarını tükettikleri müzisyenleri ve geleceklerini çaldıkları dinleyicileri, azatlı köleye çevirmek istiyor: “Özgürlük mü istiyorsun? Al, benim desteğimle özgürlük! Kendini mi keşfetmek istiyorsun? Bak, benim aynamda nasıl da kendin görünüyorsun! Hem rock müziği bu isyankar imajını acayip bütünledi!” şeklinde... Bu bir travmadır; travma olduğu için de sponsor şirketlerle özgürlük, eşitlik kavramları hiç bir itiraz görmeden yanyana getirilir. İçi boş bir muhaliflik ya da daha çok izleyiciyi şok etmeye dayanan tavırlar, sözler pazarlama aracı olarak kullanılır. Eşitlik ve özgürlükle ilgili tüm birikimine rağmen sosyalizm mücadelesine hor bakılır. Her türden konu, aynı vurdumduymazlık potasında eritilir, kaçışçılığın ve yaşama bakışta her türden kolaycılığın önü açılır. Bu kaçış özgürlük değil, özgürlüğün toplumsal içeriğini sulandırarak onu perdeleyen bir şizofrenidir.[6] Örneğin İstanbullu punk grubu Rashit, dert ettikleri onca önemli konunun yanında fütursuzca yaşamaktan yanaymış: Adam olmak istemiyorlarmış ama örneğin komünistler adam olmak zorundaymış; ayrıca grubun yırtıcı sözlerine birileri çıkıp sponsor olmak isterse neden olmasınmış![7] Aslında çok da haksız sayılmazlar; sosyalist mücadele insanı olmak, plak şirketlerinin, sponsorların ve medyanın reklam panosu olmaktan çok daha güzel, keyifli ve özgürleştiricidir.
Ve unutmamak gerekiyor: özgürlüğe giden yol eşitlikten geçiyor ve travma kültürünün bitmesi için de travma çağının bitirilmesi gerekiyor. Sponsorların terörü altında değil de sosyalizmin saydam gökyüzü altında, gerçekten özgürleştiren müziği hep beraber çalıp söyleyebilmek için.

[1] Öfke, isyan ve getto arasındaki ilişki için Aslan, E.; William Gibson ve Siberpunk, soL, sayı 200, sf. 24-26
[2] Dellaloğlu, B.; Frankfurt Okulu’nda Sanat ve Toplum, Bağlam Yayınları, 2. basım, sf. 79
[3] Binbay, T.; Birilerinin Başına Rock Düştü mü Acaba?, soL, sayı 198, sf. 63
[4] Akay A. ve ark.; İstanbul’da Rock Hayatı, Bağlam Yayınları, 1995, sf. 194
[5] Hobsbawn, E.; Sıradışı İnsan: Direniş, İsyan ve Caz, çev. Işıtan Gündüz, Bulut Yayın, sf. 362
[6] Beşer, M.; Hede Hödö Kültürü, soL, sayı: 194, sf.57
[7] Rashit'in 02.03.2003 tarihli Radikal 2’deki ve Roll dergisinin Mart 2003 sayısındaki röportajlarından.

Herkese göre, bir başka Küba

2008-06-25T10:31:00.005+03:00

Son aylarda Küba'yla ilgili haberler daha bir dikkatle dinleniyor. Çünkü değişim çığlıkları atan yayınlar kendilerine malzeme bulmakta zorlanmıyor. Malzeme bolluğunun içinde alt metin olarak, reel sosyalizmi çözen muz ve çikolata gibi Küba sosyalizmini de cep telefonunun çözeceği anlatılıyor. Herkesin aklında belki de aynı soru dolaşıyor: Sosyalizm, son kalesini de mi kaybedecek? Ya da dünyanın gidişatına direnen bu küçük ülke, bu kaçınılmaz gidişata ne zaman teslim olacak? Sorular ve yanıtlar çoğaldıkça herkes kendisine uygun bir Küba bulabiliyor. Ama en çok çözülmekte olan bir Küba kabul görüyor. Haber ajansları bu aralar sıkı çalışıyor! Sonu gelmeyecek bir oyun gibi, her sosyalist kalkışma için bir Stalin yaratılmaya çalışıyor. Ne de olsa Stalin'den, Fidel'den, Chavez'den bir Stalin hayaleti yaratmak, haber ajanslarının soğuk savaş yıllarında ustalaştığı bir yetenek.Eşitlik ve özgürlük isteyen herkesin hayalini hayatının bir kesitinde sosyalist bir ülkeyi görmek süsler. Umutlarının karşılığını bulacaktır sanki. Ancak beklentiler büyüdükçe küçülür gerçek. Çünkü söz konusu olan her gün yeniden ve yeniden üretilmesi gereken zorlu ve keyifli bir mücadeledir. Yine de beklentiler gerçeği görmede belirleyicidir. Örneğin gittiği her ülke Nazım Hikmet'e yeni şiirler yazdırıken Walter Benjamin Moskova'da aradığının karşılığını bulamamıştır, beklentileri sanki hiçbir zaman bulunmayacak yitik bir ülke gibidir, bir ütopya. Zaten "Moskova buz gibidir ve kaldırımlarda yürümek bile bir ıstırap" vercidir. Sanki Berlin güllük gülistanlık! Biz de en mutlu günümüzü geride bıraktığımız gibi dünyanın öbür ucuna gidip olan biteni yerinde görmeyi tercih ettik. Daha uzun süre kendinden bahsettirecek olan sosyalist Küba'yı, on yıllardır ABD'nin burnunun dibinde direnen Küba'yı 13-29 Mayıs arasında içeriden görmeye çalıştık. Dost sohbetlerinde kısık sesle dillendirilen "Fidelden sonra..." kötümserlikleri aslında bir temkinkarlığı, çekimserliği, korkuyu taşıyor içinde. Bir kez daha kaybeden olma kaygısının ifadesi gibi Fidel'den sonra Küba'ya ne olcağı sorusu. Devrim yarım yüzyılı tamamladıktan sonra Küba'nın kendisine başka bir rota çizeceği dillendiriliyor. Ama diğer yandan da Küba birçok kez zorlu günler geçirmiş bir ülke, devrim öncesinde ve devrim sonrasında. Küba birçok kez şenlikli günler de geçirmiş bir ülke, devrim öncesinde ve devrim sonrasında. Direnmek, kafa tutmak, açık kapı yaşamak, paylaşmak, vazgeçmemek toprağına yerleşmiş.

Ancak aynı zamanda reel sosyalizmin çözülüşünden sonra ambargo altında ezilmiş bir ülke Küba. Dünyanın başka hangi toplumu şiddetli bir kuşatmayla başa çıkabilirdi ki? Hem de toplumun geniş bir kesiminin katılımıyla, hem de günler ve günler boyu aç kalarak. Bencillik ve köşe dönmecilik gibi çağdaş değerler ortalığı kapladığında Küba'da dayanışma, özveri, insan sevgisi gibi arkaik değerler vardı. Tüm dünya 90larda liberalizmin keyfini çıkarıp marketlerde satışa sunulan yeni küçük nesnelerin tadını çıkarırken Küba kendisine başka bir çıkış yolu arıyordu. Bu çıkış yolu için bulunan en kestirme yol turizm olmuş. Ancak turizm Küba ekonomisinin nefes almasını sağlarken içinde sakladıklarını da beraberinde getşirmemezlik yapmamış.
Barcelona'da kenar semtlerde duvarları kaplayan "Tourist, you are the terrorist!" özlü sözünde olduğu gibi turizm değdiği toprağı çürütüyor. Kendisi için düzenlemeye başlıyor o mekandaki hayatı; mevsimler turizm sezonuna göre geliyor ve geçiyor ya da fiyatlar turistin cebine göre ayarlanıyor. Turizm turistin isteklerini tatmin edebilme sektörüdür. Çünkü turist bulduğunu değil umduğunu ister. Küba da bu çürümeden payını almış elbette ki! Dilenciler, kara borsacılar, kaçakçılar, pazarlamacılar, dolandırıcılar, müşteri bekleyen kızlar ve oğlanlar görmek zor değil. Gözlerini, akıllarını sadece bu çürümeye ayarlayan yabancılar için "Bu iş bitmiş!" bile dedirtebilir çürüme. Ama Küba tek bir görüntü sunmuyor ya da herkesin Küba'sı kendine göre. Örneğin Hadi Uluengin daha havaalanından başlayarak kendisi gibi bir Küba görmeyi tercih edebilir. Yakışır.
Herşey bir yana Türkiye'den Küba'ya gideceklerin ayrı bir şansı var. İki kitap nedeniyle! Birincisi biraz eskidi bile. Evren Madran'ın on yıl önce yayınlanan kitabı "Küba Sokakları" turist olma halinin tuzaklarına karşı uyaran bir çok bilgi, görgü ve uyarıyla dolu. Kitap her karesinde kamerasını farklı bir sokağa, farklı bir yüze, farklı bir düşünceye çeviren bir film gibi. Bu nedenle kurmacanın çerçeveyi bozmadığı bir belgesel olarak da okunabilir. "Babası gerilla tarafından öldürüldüğü günden beri sosyalizme düşman kesilmiş Alfredo; devrimden yana mı, ona karşı mı olduğuna bir türlü karar veremeyen Hayme; komünist partinin 31 yıllık üyesi Arufe; isim babası Lenin'den nefret eden Vladimir; kafasına esince işi gücü bırakıp dans edip şarkı söyleyerek insanları güldüren Kindelan; 'Fidel Kosova'ya asker gönderse en önde ben giderim' diyen Eugenio; patronunu devlete şikayet etmekten korkan Sonia; 'Fidel'in hayatı yalan' diyen genç işadamı Alfred; şarkısına karşı altın sunduklarında papatyalarla cevap veren karıncıların ozanı Alejandro; külkedisi Arlen, hiçbir şeyden korkusu olmayan neşeli ihtiyarlar, Küba'ya yerleşip Kübalılaşan yabancılar, gayretkeş otobüs şoförleri, cevval satıcılar, tuttuğunu koparan turist avcıları, polisle köşe kapmaca oynayan fahişeler ve diğerleri" arasında gezinen bir belgesel...
Bir diğer kitap ise çok daha yakın tarihli: Küba Sarı Sıcak Bir Pencere. Cüneyt Göksu ve Serpil Yılmaz, farklı zamanlarda yaptıkları iki Küba yolculuğunun deneyimlerini biraraya getirmişler. Herkesin sadece kimlik kartını göstererek yararlandığı klinikleri, duvarlarını dünyanın dört bir yanından gelen ziyaretçilerin süslediği sahafları, tüm eğitim masraflarının toplumun ortak ödentileriyle karşılandığı okulları, her köşeden farklı bir ezginin başını uzattığı sokakları, puroların sarıldığı fabrikaları gezerken 1 Mayıs'a ve Latin Amerika birliğinin kurulmasına öncülük eden ALBA toplantısına katılmışlar. Kitapta kendi beklentilerini kıran anları, küçük çıkar peşinde koşan küçkük insanları ve Küba'nın zorluklarını örtmemişler. İçeriden ve yaşadıkları gibi yansıtmaya çalışmışlar. Diğer yandan kitap Küba'da geziye çıkanlar için de klimalı otobüslerde üşümemek için uçakta dağıtılan battaniyenin ödünç alınması gibi çok yararlı bilgilerle dolu. Gezdiği bir ülkeyi arkadaşına anlatan bir kişinin diliyle yazılmış sayfalar arasında soluklanmak istediğinizde arkadaşınızdan devrimin öyküsünü, Che'nin hayat hikayesini, ABD'de tutsak edilen Kübalı 5 kahramanı, Küba'ya yönelik saldırılardan sorumlu olan ve hala ABD'de korunan Luis Posada Carriles'in faaliyetlerini, ülke ekonomisinde derin yaralar açan ABD ambargosunu dinleyebilirsiniz.
Küba'da küçük meta üretiminin ve bu üretime dayalı pazarın önemli bir sorun olduğu bir gerçek. Bu gerçeği en başta toplum, devlet organları ve Küba Komünist Partisi biliyor. Mercado Negro yani karaborsa dedikleri kayıt dışı ekonominin topluma yaydığı düşünce ve davranış biçimleri hemen her kesim tarafından konuşuluyor. Örneğin gazetelerde kaldırımlara park edilmiş araçlarla ilgili bir yazı görmek hem şaşırtıcı olabiliyor hem de küçük ayrıntıların bile ne kadar çok önemsendiğini gösteriyor. Her hafta cuma günleri Komünist Partisi'nin günlük yayın organı olan Granma gazetesinde sistemin boşluklarını eleştiren okuyucu mektuplarına yer veriliyor. Küba'da yakınmalara özel önem verilip çözüm için olanaklar seferber edilirken Türkiye'de her gün bir tersane işçisi ölüyor.

Ama çürümeyle birleşen bir küçük meta üretimi sektörünün neler yapabileceğini reel sosyalizmin çözülüşünden hatırlamak gerekiyor. Küba'nın son elli yıl içinde geçirdiği tarihsel dönemeçler ülkede farklı değer yapılarına sahip dört ayrı kuşağın oluşmasına neden olmuş. Batista döneminin felaketini bilenler, devrim yapıp devrimi tüm ülkede örgütlü kılanlar, devrimin sağladığı zengin olanaklarla yetişenler ve reel sozyalizmin çözülüşüyle ortaya çıkan yoksunlukla büyüyenler. Özellikle 1990 sonrasında dünyaya gelenler için sosyalizm birçok olanağın kısıtlı olmasıyla eşdeğer gibi. 90lı yıllarda Küba'daki olanakların kısıtlılığıyla ilgili olarak adı Küba'daki olanakların sınırlı olmasına göndermede bulunan "Çilek ve Çikolota" filmi hatırlanabilir. Kübalılar için vazgeçilmez bir damak tadı olan dondurmanın artık her çeşidiyle yapılabiliyor. Çünkü Küba artık yalnız değil; Venezuella ve Bolivya var hemen yanı başında. Uzaklardan ise Çin'in otobüsleri, elektronik eşyaları, gündelik kllanım eşyaları geliyor. Örneğin Havana'da belediye otobüslerine binmek hala biraz sıkışık olmakla beraber İstanbul, Ankara ya da İzmir'den daha kolay artık. Cep telefonu konusu ise büyük basının çarpıtmalarıyla dolu. Çünkü Küba'da cep telefonu hiçbir zaman yasak olmamış. Kanada'dan sağlanan hattın yetersiz olduğu günler gerde kaldıktan sonra Venezuella üzerinden daha kalieli bir iletişime olanak sağlayan yeni hatla birlikte cep telefonu kullanımı arttırılmış. Ancak yurtdışından alınan her ürün gibi cep telefonunun da kollektif Küba ekonomisine yük getirmekte. Ancak bu kolektif işleyişi ne basının ne de Avrupa'nın, Türkiye'nin orta sınıflarının anlaması beklenebilir. Küba'nın farkı eşitliği korumaya çalışmasında.
Küba'nın en çok ilgi çeken bir diğer yönü ise uçsuz bucaksız müziği. Küba müziğini Karayip, Afrika ritmlerinin İspanya üzerinden Avrupa enstrümanlarıyla buluşması ortaya çıkarmış. Uzak yolculukların, aileleri bölen göçlerin, gazino masalarının, kavuran güneşin altında çalışılan tarlaların yüzyıllık sesini Kübalılar şarkılarına işlemişler. Devrim ise Küba müziğine yeni bir canlılık katmış: Nueva Trova, yani Yeni Türkü akımı ortaya çıkmış. Geleneksel halk müziği devrimin ortaya çıkardığı yeni düşüncelerle, haklı bir guru yaşayan yeni bir toplumun sözleriyle birleşmiş. Pablo Milanes, Silvio Rodriguez gibi müzisyenler ellerinde gitarlarıyla kimi zaman Che'yi anlatmışlar, kimi zaman içlerinde dalgalanan denizi. Özellikle Silvio Rodriguez'in tarzı ABD'de ve Avrupa'da aynı dönemlerde ortaya çıkan şair-ozanların tarzına çok benzemekte. Halen milletvekili olan Rodriguez ilgi çekici şairliği ve ezgileriyle yakın bir ilgiyi hakediyor. Son yıllarda ise daha farklı değerlere sahip olan genç kuşak farklı bir müzik akımının peşinde koşmaya başlamış. Karayiplerden tüm Latin Amerika'ya yayılan ve güçlü bas ritmlere, yeni türküye göre daha gelip geçer işleri dert edinen sözlere sahip olan Reggaetone yeni kuşağın gözde müziği konumunda. Güçlü bir dışavuruma olanak tanıyan ve İspanyolca rap yapmaya olanak tanıyan yapısıyla Reggaetone huzursuz gençlerin bireysel dünyalarını yansıtmaları için ses oluvermiş. Turistlerin Küba'da güzel müziği blabilmesi ise bir ön araştırmayı ya da arkadaşlardan edinilecek yardımı gerektiriyor. Çünkü turistler için yapılan müzik hemen hemen heryerde aynı standart repertuardan oluşuyor. Ancak bu standart repertuar bile dünyanın başka bir yerinde az bulunur cinsten. Parklarda, restoran önlerinde kontrbasın eşlik etmediği ya da trompetin alıp başını gitmediği bir grup görmek imkansız. Bu nedenle son yıllarda Küba müzikseverlere bir tek Bueno Vista Social Club'la tanıştırmakla yetinmedi iki yetenekli caz piyanistini de sundu. Charlie Haden'a birçok albümde eşlik ettikten sonra solo çalışmalara ağırlık veren Gonzalo Rubalcaba ve İbrahim Ferrer'in son zamanlarına eşlik eden, daha sonra ise Zamazu isimli olağanüstü albümünü yayınlayan Roberto Fonseca.
Aslında sanatın her alanını (resim, heykel, dans, tiyatro) Küba'da çok zengin olanaklara sahip. 17 Mayıs'ta Dünya Homofobi Günü'nde 170 yıllık Büyük Tiyatroda izlediğimiz homofobi karşıtı dans gösterisi çok etkileyiciydi. İki bölümden oluşan gösterinin ilk bölümünde erkek eşcinselliğinin günümüz toplumunda karşılaştığı engeller anlatılırken ikinci bölüm ise eşcinsel bir erkeğin iç dünyasına bakıyordu. Topluluk sürekli turnede olduğu için Havana Tiyatro Festivali'ne denk gelmek ve gösteriyi izlemek bulunmaz bir şans oldu. Bizim atladığımız ama Havana'da atlanmaması gereken bir diğer ayrıntı ise John Lennon'la ilgili. Çünkü Working Class Hero'nun ozanı Havana'nın orta yerindeki bir banka kurulmuş hala kardeşlik düşleri kuruyor.
Kübalı devrimcilerin ülkelerini geliştirmek için herkesten daha çok uyanık olmaları, daha çok istekli olmaları gerekiyor. Çünkü sosyalizm zor kurulan ama koruması da bir o kadar zor olan bir sistem. Bunu da şu dünya üzerinde Kübalılardan daha iyi bilecek bir toplum bulunmamaktadır. Bu nedenle bir kez daha Cuba Si!

[Rüzgara Karşı Koşmak: Küba'da Spor] [Küba'da Psikiyatri Hizmetleri]

Rüzgara Karşı Koşmak: Küba'da Spor

2008-06-23T23:49:00.008+03:00

Komünist, 26.08.2005, Sayı: 229

23. Üniversite Oyunları (Universiade) için İzmir’e gelen Küba ekibinden, Ulusal Spor, Beden Eğitimi ve Eğlenme Enstitüsü (Instituto Cubano de Deportes, Educación Física y Recreación - I.N.D.E.R.) Başkanı Osvaldo Vento Montiller ve spor hekimi Dr. Pablo Castillo Diaz’la oyunlar, Küba’da spor ve Latin Amerika üzerine görüştük. Küba oyunlar sırasında, güreşte bir altın ve iki bronz, bayanlar gülle atmada bir bronz, erkekler senkronize 3m tramplenle atlamada bir gümüş, bayanlar tekvandoda bir bronz madalya kazandı. Öncelikle Türkiye’ye hoş geldiniz ve ayrıca 5 Kübalı kahramanın yeniden yargılanmasına yönelik geçtiğimiz hafta alınan karar nedeniyle sizin nezrinizde emperyalizme karşı toplumca mücadele veren ülkenizi kutluyoruz. Yaklaşık bir haftadır İzmir’desiniz, oyunları nasıl buldunuz?
Montiller: Teşekkür ederiz, gelişmelerden evet biz de sevinçliyiz. Ama henüz süreç devam ediyor ve daha fazla desteğe ihtiyacı var Küba’nın. Ama yol alıyoruz. Oyunlar için her şey güzel olmuş; tesisler, ulaşım, güvenlik, konaklama. Ayrıca çok büyük bir organizasyon, yaklaşık 8000 sporcu katılıyor.

Küba açısından genel olarak olimpiyatları, sporu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Montiller: Ülkemiz birçok branşta başarılara sahip. Üniversite oyunlarına toplam 23 sporcuyla katıldık. Atletizmde 7, eskrimde 4, yüksek atlamada 4, güreşte 4 ve tekvandoda 4 sporcumuz mücadele ediyor. Ayrıca Küba voleybol, beysbol ve boksta da birçok başarıya sahip bir ülke. Bölgemizde ve uluslararası birçok organizasyonda dallarında birinciliklere sahip oyuncularımız, takımlarımız var. Büyük şampiyonalar dışında ALBA, Pan-Amerikan ve Karayip Oyunları gibi özellikle Latin Amerika ve kıta ülkeleriyle birlikte düzenlenen organizasyonlara katılıyoruz. Bölge oyunları bizim için çok önem taşıyor; tıpkı Akdeniz ya da Balkan Oyunları gibi. Ayrıca Havana’nın 2012 olimpiyatları için adaylığı vardı.Bu adaylık süreci nasıl işledi? Biliyorsunuz 2012 olimpiyatları Londra’da düzenlenecek.
Montiller: Evet doğru, Havana ilk değerlendirmede elendi. Ama belirtmek gerekiyor ki hem sporcular için hem de oyunlar için iş gelip paraya dayandı artık. Bir organizasyondan bahsedildiği zaman tesislerinizden, spor başarılarınızdan önce paraya, şirketlere bakıyorlar. Ne pazarlanıyor onunla ilgileniyorlar. Bu nedenle yoksul ülkelerin ve Küba gibi spora farklı bir değer veren ülkelerin şansı kalmıyor. Aslında son yıllardaki gelişmeler, yaşadıklarımız oldukça yalın: Sporun ticarileşmesi ve profesyonelleşmesi. Sporun bugünü ve geleceği için, sporun sağlığı için kötü bir gelişme bu. Birçok nedenden dolayı; öncelikle spor ticaret için, piyasa için bir mal oluyor; bir içecek ya da yiyecek gibi. Bir sporcunun verdiği mücadelenin sonucunu etkilemek için ilaç alması ticarileşmenin sonucu. Ya da bir bakıyorsunuz bir başka ülkenin sporcusu bir başka ülke için yarışıyor, para orada da belirleyici oluyor; hâlbuki Küba için yarışan bir sporcu Kübalı, Türkiye için Türkiyeli olmalı ve şu an spor sadece bu yolda, paranın yolunda ilerliyor. Belirsiz, aynı borsaları gibi türlü spekülasyonların olduğu bir yolda kuralları bile bu sürece uygun olarak değiştiriyorlar. Yoksul ülkenin sporcusu daha zengine gidiyor. Olimpiyatların ruhunda bu yoktu, ilk şampiyonlar ve birçok sonrası ne ilaç kullanmıştı, ne de profesyoneldi.
Peki Küba bu sürece karşı neler yapıyor?
Montiller: Aslında bizim başarılarımızın gizemi iki noktada: Sahip olduğumuz sistemde ve atletlerimizin yüreklerinde. Öncelikle Küba sporunda profesyonellik yok, çünkü sistemimiz bunu dışlıyor. Herkesin yeteneğini sonuna kadar geliştirmesine el veren bir piramit sistemimiz var. Bu piramidin içinde klüp yok, transfer yok, yalnızca spor ruhu, istek ve seçilim var. Transfer gibi yöntemler devrimin ruhuna aykırı ve sporu, sporcuları körelten yollar bunlar. Spor aslında Küba’da gündelik hayatın içinde; en önemli basamak okullar, eğitim ilkokulda bedensel gelişim ve sağlık için başlıyor. Her öğrenci için haftada 2 saat spor dersimiz var, ayrıca özel ilgi alanları için 3 saat daha ekleniyor. Piramidin en altında Escuela Comunitaria Del Deporta (Masividad) yer alıyor. Becerilerine, yeteneklerine göre seçilen sporcular önce EIDE’ye (Escuelas d'Inciacion Deportiva Escolar) sonra da ESPA’ya (Escueles Superior Perfeccion Athletico) geçiyorlar. EIDE’de 15000 sporcumuz var; tüm ülkede 30 adet EIDE okulu bulunuyor ve öğrenciler normal eğitim programlarına katılırken spor açısından da kendilerini geliştirebiliyorlar, ayrıca hekimler, psikologlar sporcularımızın sağlıklarını korumaları ve bedenlerini geliştirmeleri için bu okullarda görev yapıyorlar. En üst basamak ise Escuelas Nacionales ve burada da 2500 sporcumuz var. Devlet bu sporcuları destekliyor, spor enstitülerine gitmek her öğrenci için ücretsiz. Burada en az üniversite ikinci sınıfa kadar anatomi, genel kültür gibi çok yönlü bir eğitim alıyorlar. Her birey seçilerek geliyor bulunduğu noktaya, dediğim gibi hepsi de amatör ruha sahip olan sporcular olarak yetişiyorlar. Profesyonelliğe geçit vermiyor sistemimiz.
Peki spordaki hâkim duruma karşı uluslararası alanda neler yapıyor Küba?
Diaz: Havana’da 2001 yılından bu yana Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından da geçerliliği tanınan bir Olimpiyat Laboratuarımız var. Bu önemli bir gelişme. Doping kontrolü yapıyoruz ve yoksul ülkeler için bu merkez ücretsiz olarak hizmet veriyor. Ayrıca dayanışmayı arttırmak için tıp, fizik gibi alanlar dışında uluslararası bir spor okuluna da sahibiz. Latin Amerika’dan, Afrika’dan birçok genç bu okulda ücretsiz eğitim alıyor. Bölge oyunları da dayanışmayı, birliği yani spor ruhunun gelişmesine olanak sağlıyor. ABD’yle, Kanada’yla, Peru’yla birlikte yer alıyoruz Pan-Amerikan Oyunlarında.

Montiller: Uluslararası alanda para kuralları belirler hale geliyor ama bu durum çok uzun sürmez. Bizim gibi düşünceleri paylaşan birçok ülke gidişattan huzursuz. Sporda yarışma, rekabet değil birlik ve dayanışma vardır çünkü.
Küba’da bir doktor nasıl spor hekimliği uzmanı oluyor? Örneğin herhangi bir sınav var mı?
Diaz: Hayır sınav yok! Altı yıllık tıp eğitiminden sonra özgeçmişinizle birlikte enstitüye başvuruyorsunuz. Seçim sporla ilgili geçmişinize ve ilginize göre yapılıyor. Örneğin ben beysbol oyuncusuydum. Daha sonra kabul edildiğinizde üç yıllık bir uzmanlık eğitimi alıyorsunuz. Şu an Küba’da toplam 400 spor hekimi var. Türkiye’de spor hekimlerinin sayısı ne kadar?

Türkiye’de son 6-7 yıldır ayrı bir uzmanlık branşı spor hekimliği, daha önce tanımlı bir spor hekimliği uzmanlığı yoktu ve toplam 47 spor hekimi var. Henüz yeni yani.
Diaz: Küba’da devrimin hemen ardında her alandaki gelişme spora da yansıdı. Hatta devrim öncesinde spor yoktu, devrim bir milat oldu ve değişen sporla birlikte sporculara sunulan sağlık hizmeti de farklılaştı. Sporcular sağlık hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanıyorlar ve Enstitü her yönüyle sporculara hizmet vermeye devam ediyor.

Verdiğiniz bilgilerle bizi çok sevindirdiniz. Yani gazetelerde okuduklarımızı, aklımızda kurduklarımızı, insandan yana güzel bir spor anlayışının canlı tanıklığını sizlerden dinlemek çok keyifliydi. Teşekkür ederiz.
Montiller: Biz teşekkür ederiz, dostluğunuz ve yoldaşlığınız için. Son bir soru da biz soralım; 13 Ağustos’ta kim 79 yaşına girdi?

…. Fidel!

Montiller: Evet, tebrik ederiz.

Küba’da Psikiyatri Hizmetleri

2008-06-22T19:27:00.012+03:00

Türkiye Psikiyatri Derneği Bülteni, 2006, sayı: 3

Dünya Psikiyatri Birliği’nin İstanbul’da Temmuz 2006'da düzenlenen Uluslararası Kongresi, dünyanın birçok farklı ülkesinden psikiyatristleri bir araya getirdi. Bu sayede psikiyatristler ülkelerindeki sağlık hizmetleri üzerine görüşmek ve psikiyatri uygulamalarını karşılaştırmak, yeni fikirler öğrenmek şansını da elde ettiler. Günümüz dünyasında en ilginç ülkelerden birisi de hiç şüphesiz Küba Sosyalist Cumhuriyeti. Dünyanın neredeyse tamamının siyasal ve ekonomik uygulamalar açısından başka bir yöne gittiği bir dönemde Küba farklı uygulamaları ve bu uygulamalardaki toplumsal ısrarıyla dikkat çekiyor. Hem de ada ülkesi olmanın ve yıllardır büyük ekonomik güçler tarafından aşırı katı bir ekonomik, siyasal ambargo altında olmanın dezavantajlarına rağmen. Bu nedenle dünya genelinde psikiyatri hizmetlerinin daha fazla ilaç tedavisine dayandığı, ilaç tedavisi maliyetinin giderek arttığı bir dönemde ambargo altındaki Küba’nın psikiyatri hizmetlerimi kongre katılımcılarından çocuk ve ergen psikiyatristi Dr. Tania Adriana Peon Valdés ile görüştük.

Sayın Dr. Valdés, Küba’daki psikiyatri hizmetleri hakkında bilgi verebilir misiniz?
Ülkemizdeki psikiyatri hizmetlerini anlayabilmek için genel sağlık hizmetlerinden bahsetmem gerekiyor; çünkü psikiyatri hizmetleri sağlık hizmetleri örgütlenmesinin bir parçası. Psikiyatri hizmetleri de varolan güçlü, basamaklı ve ücretsiz kamu sağlık örgütlenmesine paralel olarak yapılanmış durumda. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde toplumun tamamının kapsayan aile hekimliği uygulaması bulunmaktadır. Her hekim 150 kişinin bireysel ve toplumsal sağlığından, sağlık ve beden kültürü eğitiminden ve o bölgenin çevre sağlığından sorumludur; aile hekimlerimiz hizmet verdikleri toplumla tıpkı bir aile üyesi gibi iç içedirler. İlk olarak hastalara ve sağlıklı insanlara yönelik hizmetlerin sorunluluğu bu hekimlerdedir. Ama aile hekimleri yine bir birinci basamak örgütlenmesi olan Akıl Sağlığı Toplum Merkezi ile birlikte hizmet verirler. Bir bölgedeki 8-10 aile hekimi grubu, o bölgedeki bir merkeze bağlıdır ve her bir merkezde bir psikiyatri uzmanı bulunur. Böylece toplum içinde tüm hastalara ve sağlıklı insanlara yönelik geliştirici, gözlem, koruyucu, erken tanı koyan, tedavi edici ve rehabilitasyon hizmetleri sağlanmış olur. Tüm bu hizmetlerden herkes ücretsiz olarak yararlanabilir.

İkinci basamakta, yani hastanelerde ise iki durum bulunmakta: öncelikle her genel hastanenin içinde psikiyatri birimlerimiz var. Poliklinik hizmetlerinin yanı sıra kriz yönetimi için 10 yatağımız ve kronik hastalar için de 10 yatağımız bulunur. Diğer yandan da her ilde (14 il merkezi var) bir psikiyatri hastanesi bulunmakta. Havana Psikiyatri Hastanesi (Hospital Psiquiatrico de la Habana) içlerindeki en büyüğü ve en önemlisidir. Küçük bir kasaba büyüklüğünde ve 3500 yatağa, 35 ayrı birime sahip bir hastane. Her bir ilin psikiyatri hastanesi aynı zamanda o ildeki Akıl Sağlığı Toplum Merkezleri’yle birlikte toplum içindeki hizmetlerin yürütülmesini de planlar ve katılır. Ayrıca her bir hastane, bir üniversite birimiyle de birlikte çalışır. Hastanelerimiz açık servislerden oluşmakta ve ayrıca spor, kültür, rehabilitasyon için kullanılan farklı birimleri bulunmaktadır. Birçok hemşiremiz olduğu için hastalarımızla yakından ilgilenebilmekteyiz. Hastanın durumu daha fazla güvenlik gerektirdiğinde ise geçici olarak kullanılan kilitli odalarımız vardır. Çocuk ve ergenler için ise yine birinci basamaktaki aile hekimleri öncelikli bilgiye sahiptir ve Akıl Sağlığı Toplum Merkezi’ndeki pediyatrist ve çocuk-ergen psikiyatristine bağlıdırlar. Her çocuk hastanesinde çocuk ve ergen hastalar için yataklı servis ile poliklinik de bulunmaktadır.

Peki, Küba’da bir hekim nasıl psikiyatri uzmanı olmakta?
Altı yıllık tıp eğitiminin ardından tüm hekimler, 3 yıl için ülkenin herhangi bir yerinde aile hekimi olarak hizmet vermekte. Bu üç yılın ardından ise uzmanlık eğitimi almak isteyenlerin bir üniversiteye başvuruda bulunmaları gerekiyor. Bir tek Havana’da 15 üniversite hastanemiz bulunmaktadır. Başvurular yapılan görüşmeler ve özgeçmiş özelliklerinize göre değerlendiriliyor. Çocuk-ergen ya da erişkin psikiyatri uzmanı olmanız için ise 3 yıllık bir eğitim almanız gerekiyor. Şu an Küba’da 1200 üzerinde erişkin psikiyatristi ve 200 üzerinde de çocuk-ergen psikiyatristi var. Son yıllarda aldığımız kararlarla hem ihtiyaç eksikliğini gidermek hem de sistemimizi güçlendirmek için bazı yeni programlar başlattık. Örneğin ben sosyal psikiyatri masterımı tamamladım ve bunlar içinde en önemlilerinden olan nöropsikiyatri master programına başladım. Bu program, bize çok heyecan veren bir program. Çünkü alkol ve madde kullanımının önlenmesi, toplum içinde akıl sağlığının geliştirilmesi için birçok çıktı sağlarken diğer yandan çocuk ve ergenlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’nun, Öğrenme Engelliliği’nin yaygınlığını ve sıklığını araştırmayı da içeriyor. Böylece daha net bilgilerle daha sonuç alıcı girişimler oluşturabileceğiz.
Hastalıkların yaygınlığı açısından dünya geneli ile herhangi bir fark var mı?

Hayır yok. Ama yeri gelmişken psikiyatri açısından dünya geneli ile Küba arasında nasıl bir fark olduğunu açayım. Birçok toplantıda gözlemlediğim kadarıyla temel fark bireylerin hizmetlere erişiminde yatıyor. Çünkü güçlü bir toplumsal ilişkiler ağına sahibiz; iş yerinde, okullarda, evlerimizde büyük bir ailenin içinde yaşıyoruz. Kapımız ardına kadar açık yaşıyoruz. Herkes birbiriyle yakından ilgilidir. Bu nedenle örneğin psikotik bir bozukluk daha tam olarak ortaya çıkmadan okulda öğretmenlerin, mahallede komşuların ya da arkadaşların, rutin kontrollerde ise aile hekiminin gözünden kaçmaz. Depresyon ve diğer hastalıklar için de durum böyledir. Örneğin bir çocuk 17 yaşında psikoz geçirecekse ve tedaviye 18 yaşında başlanacaksa geç kalınmış olabilir. Artık tüm belirtiler önünüzdedir ve o genç önemli şeyler kaçırmıştır. Bu toplumsal ve sağlık hizmetleri ağı ise pre-psikotik olduğu dönemde, daha 16 yaşında izlenmesini, durumunun değerlendirilmesini sağlar. Okul hemşireleri, öğretmenler gençlik çağındaki psikiyatrik hastalıklar ve davranış sorunları açısından çok iyi bir eğitim almışlardır. Hatta bu bir yana bu büyük ailenin içinde herkes birbirini kollar, korur. Küba’da durum tam olarak böyledir. Ayrıca çok iyi bir kayıt sistemimiz bulunmakta; bu kayıtlarda davranış bozukluğu daha yüksek çıkmakta ise fark bizde değil, dünyadadır diye düşünüyorum; çünkü hiçbir hasta kayıt dışı değildir. Örneğin Otizim’de erken tanı ve girişimlerin yeri çok önemli; otistik bir çocuğa 18 ay ile 3 yaş arasında tanı koyuyoruz ve çocuk 3 yaşına ulaştığında tanı koyuyorsak kendimizi başarısız sayıyoruz. Çünkü sistemimiz buna asla izin vermez. Şimdi çocuğun doğumdan itibaren zihinsel gelişimini ve olası sapmaları daha erken saptayabilmek için aile ve pediatristlere yönelik bir belirti tarama listesi hazırlıyoruz.

ABD tarafından ülkenize çok ciddi bir ambargo uygulanmakta. Ambargo psikiyatrik ilaçlar, özellikle yeni kuşak ilaçlar açısından sorun yaratıyor mu?
İlaçların bir kısmını zaten kendimiz üretiyoruz. İmipramin, amitriptilin, fluoksetin, haloperidol, risperidon, metilfenidat gibi. Ketiyapin, olanzapin gibi yeni ilaçları ise Hindistan’dan alıyoruz. Bu anlamsız ambargonun tıbbi hizmetlerimizi etkilemediğini söyleyemem ama hastalarımızı iyileştirebilecek birçok başka ilaca da sahibiz. Ayrıca bu ilaçların ve tedavilerin tamamını hastalarımız ücretsiz ediniyor.

Ya psikoterapiler?
Hiçbir sağlık hizmeti için ücret alınmadığı için psikoterapi için de alınmamakta. Hastanın durumuna ve koşullara bağlı olarak eklektik bir psikoterapi uyguluyoruz. Ağırlıklı olarak bilişsel-davranışçı yöntem kullanılmakta. Ama kişiler arası ilişki terapisi, destekleyici psikoterapi, psikoeğitimsel terapi ve analitik psikoterapi de uygulanmakta. Bir psikiyatrist ya da sağlıkçının bu terapileri uygulayabilmesi için kurs ve eğitim alması gerekiyor.

Eğitim ücretli mi?
Yok, hayır!

Şizofreni gibi kronik ve yeti yitimine neden olan hastalıklarda yataklı tedavi sonrası hastalarınızı nasıl izliyorsunuz?
Bu aslında çok boyutlu bir soru. Çalışamayan hastalara devletimiz geçimlerini sağlayabilmeleri için ücret vermekte. Hastalıklarının gidişatında iyi bir tedavi kadar sosyal sorunların da giderilmesi önemli yer tutmakta. Hastanın kapasitesine göre çeşitli rehabilitasyon programları uygulanmakta. Bu programlara katılmakta hastalarımız. Kronik hastalıkların tedavisinde ilaçlar, kontrolü sağlamak amacıyla çok düşük, temsili bir para karşılığında reçeteyle eczanelerden alınıyor. Bazı ilaçlar ise reçetesiz. Akut dönemde hastanede tedavi gören hastanın psikiyatristi aile hekimiyle ortak bir plan hazırlar. Taburculuktan sonra ise tedavilerini, rehabilitasyonlarını ve hastalık seyirlerini aile hekimi, akıl sağlığı merkezindeki psikiyatrist ve sosyal hizmet uzmanlarımız beraber takip eder. Birçok sosyal hizmet uzmanlarımız var ve çok yönlü olarak bu kronik hastaların izlemlerine katılırlar. Basamaklı ve kamu tarafından sürdürülen sistem içinde hasta ne tedavisiz kalır ne de sorunları çözümsüz. Mutlaka müdahale edilir.

Verdiğiniz bu önemli bilgiler için teşekkür ederiz Dr. Valdés.
Ben de gösterdiğiniz ilgi için ülkem adına ve bu güzel kongre nedeniyle de kendi adıma teşekkür ederim.

Röportaj: Deniz Arık Binbay ve Tolga Binbay

Fotoğraflar ise 3500 yatak kapasitesine, farklı birçok rehabilitasyon olanaklarına sahip Havana Psikiyatri Hastanesi'nden. Dr. Tania Valdés'le Mayıs 2008'de Havana'da yeniden bir araya gelip Küba'daki psikiyatri hizmetlerini yerinde görme olanağı yakaladık. İlaç fiyatlarıyla istedikleri gibi oynayan tekellerin cirit atmadığı, ilaç mümessilliği diye bir meslek kategorisinin olmadığı, milyonlorca dolar paranın havaya savrulduğu ilaç lansmanlarının ya da ulusal kongrelerin olmadığı, hepsinin ötesinde ise kısıtlı kaynakların en yaygın şekilde seferber edildiği, bilimsel gelişmelerin yakından izlendiği, AB fonlarıyla ne için olduğu belli olmayan bir bilim yerine toplumun genel sağlık düzeyinin daha ileriye götürülmesi için bilim yapıldığı, ülkenin dört bir yanında kollektif kazançlarla finanse edilen bir sağlık sisteminin ekonomik ambargoya rağmen örgütlenebildiği, paran kadar değil ihtiyacın kadar sağlık anlayışının kök saldığı, toplumsal gelirden ilk fırsatta ayrılan paylarla hastanelerin yenilendiği, gittikçe çürüyen dünyamızda yeşil kağıt parçalarının değil de dayanışma ve özverinin hala geçer akçe olduğu bir ülke görmek isterseniz adresi Küba'dır.

Tüm bunlara öfke duyan herkes!

2008-03-16T12:49:00.001+02:00

(SanatCephesi, Şubat 2008, sayı: 23)

İşin püf noktası muhalif görünebilmekte ve muhalif olarak gösterebilmekte! Sonuçta ışıltılı vitrinler çağında yaşıyoruz. Vitrinde kölelik de sergilense ışıltılı olduğu sürece özgürlük etkisini oluşturması mümkün olabiliyor. Daha güzeli, muhalif olmak iş yapıyor, satabiliyor! Hem çürümenin ortasında duracaksınız, yeri geldiğinde ırkçılık, savaş çığırtkanlığı yapacaksınız, yeri geldiğinde vergi kaçırmak için derme çatma okul binaları dikeceksiniz ve kendinden pahalı törenlerle açacaksınız, yeri geldiğinde topluma ait tesisleri gaspedeceksiniz ve hem de muhalif görünebileceksiniz. Birden çok ata oynayacaksınız! Bir gazetenizle ortalamaya sesleneceksiniz, bir gazetenizle radikallik yanılsamasını doyuracaksınız ve bir gazetenizle de her olaya yansız, eşit mesafede duran sağduyuyu temsil edeceksiniz. Cinnet hali gibi! Ama vitrin hali ve her şeye yer var orada! Önemli olan da zaten, ipleri gerer gibi görünüp o iplerle mümkün olduğunca çok başın tepesine çorap örebilmek! Büyük marifet, bu çok meziyetli medeniyet tablosunu yaşatabilmek! Bu nedenle herkese ve her şeye yer olmalı bir vitrinde; en geniş işkembeli vitrin en gelişkin vitrin olabiliyor ne de olsa! Belki de vitrin hali çöplük halinden başka bir şey değildir. Yanılsama bu; yanılmadan ne yapar insanoğlu/kızı?
Ama bir kurala döndü artık: Ne zaman yeni açılımlar gerekse vitrinde muhalif görünenler, öne çıkarılıyor ve onlar da ötüyorlar! Ötebildikleri kadar! Kimisi basar giderim diyor, kimisi bedavacılık ezberi bozulmalıdır diyor, kimisi de çok da gerçek sözlerle en doğruları dile getirebiliyor, ama sonuçta sizinle gurur duyuluyor!

Rap: Bir muhalif müzik hali mi?
Rap belirli şarkı bölümlerinin (beat) arka planda tekrarlandığı ve söyleyicinin de bu sırada sözlerle doğaçlama yaptığı bir müzik türü olarak, elbette ki yoksul Amerikan zencileri tarafından 70lerin sonu, 80lerin başında HipHop kültürünün içinde yaratıldı. Duvarlara resim yapma (graffiti), disklerdeki müzik bölümlerini plak üzerinde elle kaydırmaya dayanan DJlik, bedenin ritmin kaymalarına paralel olarak kaydığı breakdance gibi öğelerle birlikte rap, hiphop altkültürünün sesi oldu. Rap için armoniden önce, sözlerin üzerinde akıp gideceği ritm ve sözlerin kafiyeli olması önemli. Bu nedenle rap yapan kişinin aynı zamanda mikrofonu kontrolünde tutması ve aklına gelenleri kafiyeli olarak sıralayabilmesi için kendisini ritme bırakması gerekir. Bu nedenle rap yapan kişi MC (Micraphone Controller) olarak adlandırılır. Sözlerin kafiyeli ve kinayeli olması önemli olduğu için rap, bir tür çağdaş ozanlık ya da şiir söyleme sanatı olarak da görülebilir (RAP: Rhytm and Poem).
New York’un yoksul zenci mahallerinde doğması, hamurunda muhalifliğin, ters giden işlere parmak basmanın, dokundurmanın, olmayacak işlerin üstüne gitmenin yer almasını da kaçınılmaz kılmıştır. Bol kıyafetler, büyük numaralı ve bileği kavrayan basketbol ayakkabıları, huysuz bakışlar, çatılmış kaşlar ve el parmaklarıyla işaret edilen öfke de müziği tamamlayan aksesuarlar olarak birbirinden ayrılmaz bir görüntü sunar. Bu nedenle müzik eğlendirdiği, baştan çıkardığı kadar zencilerin öfkesini hem sözlerine, hem ritimlerine hem de icra edenlerinin üstüne yedirir. Öfke ise başlangıç için insanı harekete geçirebilen bir duygu iken başka duygularla beslenmediği, düşünce ve çözümlemelerle bir araya gelmediğinde ise ya uçar gider ya da duvara toslar. Rapin dünyanın dört bir yanına taşıdığı öfke de bir yandan gerçek bir yandan ise geçicidir. Gerçektir çünkü yoksulluğu, onca zenginliğin içinde anlamak öfke uyandırır! Geçici olması ise yakın bir örnek üzerinden açıklamak gerekirse arabeskin içerdiği ve dışavurmakta zorlandığı öfkesine benzetebilir: Yoksullar sindikçe, içine kapandıkça öfke kaybolur ve başka bir şeye dönüşür!
Liberalizm ise öfkeyi yeniden ve yeniden beslemektedir! Dışavuran halleri farklı farklı olsa da öfke, eşitsizliklerle birlikte dünyayı dolaşmaktadır. Dolaştığı için de rapin Türkiye’de kendisine özgün bir yer bulmasına şaşırmamak gerekiyor. Fransa’da göçmenlerin, İspanya’da ve Meksika’da yoksulların sesi olan rap Türkiye’de de öfkeyi hissedenlerde kendisini yeniden üretiyor. Çok da manidar olarak rapin Türkiye macerası da Almanya’nın zencileri, yani gurbette çalışan Türkiye kökenli işçilerin çocukları tarafından başlatıldı. 1995 yılında öfkesine isim arayan ve neden öfkelendiğini anlayamayan birçok insan için Cartel bulunmaz nimetlerden birisi oluvermişti. Onlar en alttakilerdi, onlar ezilenlerdi, onlar dışlananlardı, sömürülenlerdi, hor görülenlerdi ve öfkeleri sanki yaptıkları müziğin her bir hücresine sinmişti. Parlayıverdiler. Ancak “Sen Türksün, Almanyalı!” diye bağırırken öfkelerinin yanında katıldıkları, katılmadıkları, ne olduğunu anlamadıkları birçok mesaj da içeriye girivermişti. Örneğin Cartel üyeleri, Türkiye’ye ilk geldiklerinde kendilerini havalimanına karşılamaya gelen eli bozkurt işareti yapmış faşistleri görünce ne yapacaklarını bilememişlerdi. Almanya’da zenci olanlar İstanbul’da beyaz olmuşlardı; Almanya’da dazlaklardan kaçarken İstanbul’da bıyıklıların kucağına düşmüşlerdi. Yine de Cartel beraberinde rapi de Türkiye’ye getirmiş oldu.
İşte Cartel’in açtığı kapıdan birçok insan geçmeye çalıştı. Ama rapin vurucu olması için gerekli olan can alıcı özellikleri, yani tekrarlanan ezgiyi, ritmin vurularını ve sözlerin yakıcılığını Ceza kadar hakkını vererek yerine getiren de çıkmadı. Bu nedenle Ceza, uğraşa uğraşa şöhret basamaklarını tek tek tırmandı. Bir yandan da Ceza müzik piyasasına atlayan herkesin ulaşmak istediği bir yere (vitrine) şöhreti önemsizleştiren tavırlarıyla sert bakışlarını, çatılmış kaşlarını ve vurucu sözlerini çok da değiştirmeden geldi. Muhalif bir müziğin, muhalif duruşlu simgesi oluverdi!

Rapin Türkiyeli hali
2007, on yıllık müzik geçmişine sahip Ceza (namı diğer: elektrik teknisyeni Bilgin Özçalkan) ile daha önce tanışmayanlar için birçok fırsat sundu. 2006 sonunda Yerli Plaka albümünü yayınladı ve albüme ismini veren şarkı her yerde boy gösterdi. Albümünde Sezen Aksu’yla beraber şarkı söyledi, birçok programa davet edildi, hemen hemen tüm gazetelerde söyleşileri yer aldı. Ayrıca Türkiye ve Avrupa’da birçok kenti dolaştığı bir turneye çıktı. Sonra MTV ödüllerinde ana akımın birçok ismini (Sertab Erener, Teoman, Kenan Doğulu) geride bırakıp yılın en iyi sanatçısı ödülünü aldı. Ardından ise akıl dolu sözlerle yazdığı şarkısını Milliyet’e verdi.
Ceza’yı Türkçe rap yapan diğerlerinden ayıran en önemli özelliğini, müziğini kolaylıkla akılda kalan melodik bir yapıya dayandırması ve bu yapıya yer yer polemik yapan, atışmalardan kaçınmayan ve topluma seslenen sivri sözleri yerleştirebilmesi oluşturuyor. Melodiklik ve sözlerin dokunduruculuğu Ceza’yı Türkiye’ye tanıtan Med Cezir (2002) albümünden bu yana müziğinin en önemli yanı olmaya devam ediyor. 2004’te, postar çılgınlığı umutsuz binlerce genci önce, aşağılandıkları jüri kuyruklarına, ardından da ebeveynleriyle birlikte ekran başına kilitlediğinde olup bitenlere ironik bir yanıt vermek için albümünün ismini Rapstar koydu. Ama albüm Ceza’yı tam anlamıyla bir rap star yaptı. Ardı arkası kesilmeyen konserler, televizyon programları ve kalburüstü müzisyenlerle yapılan düetler bu dönemde başladı. Ceza yükseldi! 2006’da ise derdinin yükselmek olmadığını, tam tersine etrafındaki duvarların alçaldığını anlatmak için Yerli Plaka albümünü yayınladı. Her üç albümünde de sözleriyle savaş, şöhret düzeneğini eleştiren şarkılarını çektiği klipleri önplana çıkardı.
Ama sorun da Ceza’nın rapinin eleştirelliğinde başlıyor. Çünkü bu eleştirelliğin bağlandığı genel bir çerçeve bir türlü oluşmuyor. Belki de oluşması gerekmiyor. Ancak Milliyet’in reklamı için yazdığı “teşviklere gelince, terlemeden vurdu voleyi” ya da “içi de bir dışı da bir hortumlayan bir vampir/her bir fesat tam bir hasat ihaleyse bizdedir” sözlerinin tam da gazetenin sahibini, gazetenin yayın çizgisini anlattığını bilmemesi ihtimali de bulunmuyor. Ülkesinin müzik geleneğinde olmayan bir repertuarı kazandırmak için on yıldır kafa yorarken sıra dışı olması gereken Ceza, elinde bütüncül bir tablo olmayınca öfkesini ortalamaya teslim ediyor. Belki de tribünlere oynamak vitrinde durmanın bir diğer anlatım yolu oluyor. Toplumsal zekası olan bir kişinin ise bu zekasıyla kavradıklarını sanatına yedirmesi elbette ki sorun olmuyor ama dönüp dolaşıp kendi kalesine gol atmaktan da kurtulamıyor.
Ceza’nın çözümlemesinde olup bitenler birbiriyle ilişkili olmayan ama aynı zaman ve mekana denk gelmiş olgular olarak duruyor. Belinde silahıyla dolanan otopark mafyası, kumarda kazanmak için maç satan sporcu, teşvikleri kapanlar, iş görücüler ve iş bitiriciler, rüşvet sorunu, dinci gericilik, hortumcular, ihaleciler birbiriyle ilişkilenmeyen olgulardır. Hepsi çürümüşlük koksa da çürüdükleri yer, çürüme sebepleri belirsizdir ya da gündeme gelmez. Milliyet’in elde ettiği reklam başarısı da tam buradadır. Çürümenin toplumdan dışsallaştırılmasıdır reklamın başarısı. Kimse üstüne alınmaz ve hatta gazetesiyle birlikte bir güzel üstüne gider her şeyin. Milliyet’in rahat rahat içeriği sıra dışı olan bir reklam çekmesi “Tüm bunlara duyarlı olan insanlar, Türkiye sizinle çürüyor!” demenin bir başka halidir.
Üstelik bu çürüme para da yapmaktadır, çünkü Milliyet Ceza’nın şarkısının cep telefonlarına indirilmesinden de para kazanmaktadır. Reklamın başarısı daha fazla göze batmaktadır: Reklam, Petrol Ofisi satılırken susanlar, TÜSİAD başkanının ağzından çıkacaklara bakanlar, üniversiteler paralı olmalı tartışmaları sırasında evinde oturanlar, interneti “çok başarılı bir reklam” diye dolduranlar, Milliyet sizin sayenizde temsilcisi olduğu her şeyin muhalifiymiş gibi görünmeyi başarıyor demenin bir başka halidir.

Evin delisi olmak!
Herkesin sustuğu ve her şeyin çürümeye terk edildiği bir dönemde ise vitrinlere sığmayan bir muhalifliği taşımak ise evin delisi olmayı göze almak gibidir! “Ne gürültü yapıyorsun?” diye herkes üzerinize çullanabilir ya da bir kenarda sessizce oturduğunuzda da gerçeği değerlendirmeniz bozulabilir. Ceza için evin delisi olmanın nasıl bir anlamı vardır bilinmez ama albümlerini yayınlayan şirket ile anlaşamadığı için (ya da daha büyük bir şirkete geçmeden önce), onuncu yılında yayınladığı beş şarkılık albümünün adını Evin Delisi koydu. Yetmedi, bir de üstüne albümün internet sayfasından indirilebilmesini sağladı. Belki de vitrinde durmaktan rahatsız olmuştur! Kim bilir? Yine de Ceza’nın toplumsal zekasının değdiği doğaçlamaları dinlemek keyif veriyor. Ceza’nın söylediklerinde, olanları çözümlemesinde samimi bir yön bulunması, her şeye rağmen yine de onu muhalif kılmaya devam ediyor. Bu nedenle vitrin düzenine kafayı takanlar, tüm bunlara öfke duyanlar, Ceza repertuarınızda kendine bir yer edinmeyi çoktan hak ediyor!

web sayfası: www.ceza34.com

Radiohead herkese soruyor: Müziğimizi nasıl istersiniz? Beleş, bedava, ücretsiz?

2008-01-27T18:04:00.001+02:00

(SanatCephesi, Ocak 2008, Sayı: 22)

Müzik şirketleri, müziğin pek bilmişleri paniklemekte haklı! Ne de olsa geniş bir dinleyici kitlesine sahip bir müzik grubu, tarihte ilk kez albümünün tamamını kendisi yayımlamayı, dağıtmayı tercih etti. İlk kez “milyonlar satan” bir müzik, dinleyicilerine, dinlemek isteyenlere “gönüllerinden kopan bir eder” karşılığında ulaştı. Çünkü 15 yılı aşan müzik geçmişine sahip ve yayınladığı yedi albüm ile müzik şirketlerine, dağıtıcılara şimdiye kadar milyonlarca dolar kazandıran Radiohead “Buraya kadar!” dedi. Grup, yedinci albümlerini kendi internet sitesi üzerinden dinleyicilerine sundu. Radiohead, albüm için fiyat biçmeyip “Gönlünüzden ne koparsa!” deyince de kararın yankısı büyük oldu. Dinleyiciler, eleştirmenler, müzik şirketleri, otoriteler (?) vb. tartışıp durdu ama grup daha önce açıkladığı gibi Gökkuşakları İçinde (In Rainbows) isimli albümünü kendi internet sitesinden 10 Ekim’den itibaren mp3 biçiminde, tüm dijital cihazlarda çalınabileceği belirtilerek beğeniye sundu. Hem de en az 0 pound en fazla da 100 pound fiyata olmak üzere. Sonrasında dinmeyen tartışmalar ise kimileri için kuru gürültü ve kimileri için ise dibe çöken bir tortudan ibaret kaldı.

Nasıl oldu da oldu?
Radiohead 1993’teki ilk albümlerinden (Pablo Honey) bu yana hemen hemen her albümüyle (2003 albümü Hırsıza Sesleniş –hırsız George W. Bush oluyor- hariç) kendisini yenilemeyi bilmiş, rock müziğinin sınırlarını genişletmiş ve doksanların sonundan itibaren de repertuarında doğaçlamalara, elektronik müziğe de yer açmış bir grup. Grubun hem yakaladığı ezgisel farklılık hem şarkılarına, tavırlarına sinen benzemezlik hem de solistleri Thom Yorke’ta somutlanan bilmişlik hali rock müziği severler için grubu vazgeçilmez kılmıştır. En büyük müzik şirketlerinden birisi olan EMI ile anlaşmış olmalarına rağmen müzikal arayışlarını bir noktaya demirleyerek söndürmemiş nadir gruplardandırlar kendileri. Diğer yandan özellikle tüketime boğulmuş orta sınıfları yerden yere vuran (OK Kompüter albümlerinin daha sağlıklı daha mutlu parçası bir tür bildiri olarak bile dağıtılabilir) şarkı sözleri ile de büyük müzik şirketiyle çalışan bir gruba göre oldukça özgür bir politik bakışa sahiptirler.
Ancak her ne olduysa 2003 yılında çıkan son albümlerinden sonra oldu. Albüm 11 Eylül saldırılarına, Afganistan ve Irak işgallerine ve her gün daha çok coğrafyayı işgal etmek için bahane arayan genel gidişata yanıt gibiydi. Zaten albümün ismini de (Hail to The Thief: Hırsıza Sesleniş) Bush'un Florida'daki şüpheli seçim zaferi ile ilgili bir kitabın adından esinlenerek koymuşlardı. Ardından grup uzun mu uzun turnelere çıktı ve müzikal seyirlerinde ilginç bir durum ortaya çıkmaya başladı, çünkü her iki yılda bir albüm yayınlayan grup 2005 yılında albüm yayınlamadı. Üstüne grubun EMI ile olan altı albümlük sözleşmesinin sona erdiği açıklandı. 2005 yılından itibaren ise sözleşmeleri ve müzikal yaratıcılıklarına ket vurabilecek olan diğer başağrısı sorunları da rafa kaldırıp stüdyoya kapandılar ve keyiflerince kayda giriştiler. Açıkçası popüler bir grubun pek de yapmayacağı kadar uzun süreyi, yaklaşık iki yılı stüdyoda ve aralarda yeni şarkılarını dinleyicilerin beğenisine sundukları konserlerle geçirdiler. Ağustos ayında ise verdikleri kararı tüm dünyaya duyurdular: Yeni albüm internet üzerinden dağıtılacaktı. Ancak internet erişimi olmayan dinleyicileri için de daha sonraki bir tarihte (Aralık 2007) piyasaya süreceklerini de duyurdular. Bu kararın öncesini ise Thom Yorke Mart ayında verdiği bir mülakatta şöyle açıklıyordu: “İlk kez doldurmamız gereken bir sözleşmemiz ya da son yayınlama tarihimiz bulunmamakta. Bu durum hem çok özgürleştirici hem de kaygı verici. Ama ne isterdik biliyor musunuz, eski EMI, hissedarları çok da takmayan, müziğe keyifli bir yan uğraş olarak bakan yapımcılar geri gelsin isterdik. Ama pek şansımız kalmadı!” Nisan ayında ise Thom Yorke “Muhtemelen bize de bu çürüyen iş yapma modeline karşı ‘Hadi len!’ deme tatsız keyfini verecektir!” diyerek kendi yollarına bakacaklarının sinyalini açıkça veriyordu.
Grubun hiçbir şirketle anlaşma imzalamadan kendi internet siteleri üzerinden albümlerini dağıtması, hem de fiyat belirlemeksizin dağıtması hemen büyük bir yankı uyandırdı. Türkiye’de bile konu ana haber bültenlerinde hafif alay eder tarzla duyuruldu. Ortalığı hemen “Sadece bedavacılığı teşvik eder!” eleştirileri kapladı ama grup çok geniş bir çevreden destek gördü.
Aslında yıllardır az tanınan birçok müzisyen albümlerini ve çeşitli kayıtlarını internet erişimine açmıştı. İnternet ortamının bizzat kendisi, MySpace, YouTube gibi popüler siteler müzik üretenlerin ortaya çıkan işlerini insanlarla paylaşmalarına olanak sağlıyordu. Ya da albümleri ciddi satış rakamları yakalayan (Bruce Springsteen, Nine Inch Nails gibi) ya da müziğe egemen olan kapitalist mantığı delmeye çalışan (Sonic Youth gibi) gruplar/müzisyenler de albümlerinin tamamını olmasa bile bazı şarkılarını internet üzerinden dinleyicilerine ücretsiz ulaştırmaya çoktan başlamıştı. Hatta plak şirketlerinin baskılarından bunalan müzisyenler için internet bir çıkış bile sağlamıştı, örneğin Smashing Pumpkins grubu satış endişeleri nedeniyle Sony tarafından dağıtılmayan albümlerini kendi sitesinden daha önce yayınlamıştı. Zaten doksanların sonundan itibaren evde kompakt disk kopyalamaya ve basmaya yarayan, şarkıları mp3 dijital verisine çevirmeye izin veren programlar ve uygulamalar çıktığından beri müzik endüstrisinin de yapacağı çok fazla şey kalmamıştı. Korsan kopyalamaya karşı koruma koymaya çalıştılar ama sanal âlemde paylaşımın hızı Napster’dan bu yana o kadar hızlandı ve ilk baştan itibaren o kadar meşru kabul gördü ki şirketler yeniçağa ya da dinleyicilerin örgütsüz tepkilerine ayak uydurmak, hatta durumu lehlerine çevirmenin yollarını aramaya koyulmak zorunda kaldılar. Bazı müzisyenler ise interneti dayanışmak için bir zemin olarak kullanmaya başladı. Örneği Alman kautrock grubu Einstürzende Neubauten, 2003 yılından bu yana internet üzerinden dinleyicilerini grubun destekleyicileri olarak örgütlüyor. İnternet sayfasından üye olanlar hem grubun albüm yapmasını maddi yardımlarla destekliyorlar, hem albümler yayınlandıkça adreslerine ulaştırılıyor hem de grubun canlı performanslarını internet üzerinden izleyip grup üyeleriyle tartışabiliyorlar. Sıradışı bir diğer dinleyici dayanışması örneği ise Türkiye’den. İlk iki albümünü kendilerine ulaşan dinleyici adaylarına posta ile ulaştıran ZardanAdam grubu da müziklerini internet üzerinde dinleyicileriyle ücretsiz paylaşanlardan. Müzikal anlamda olmasa bile dileyici-müzisyen ilişkileri konusundaki tavırları, özenleri ve tükenmez iddiaları ile kesinlikle desteklenmesi gereken grubun son albümleri için yaptıkları açıklama gerçekten kayda değer bir önem taşıyor: “Bizim için satmaya kıyamayacağımız kadar değerli olan ‘Kalbim Yok’u dinleyicilerimize ilk olarak sitemizden sunuyoruz.”

Tepkiler ve Radiohead kime, ne soruyor?
Gökkuşakları İçinde albümünün grubun internet sayfasından indirilebilmesi 10 Aralık’ta sona erdi. Grup üyeleri, siteyi ziyaret eden, albümü indiren ve başkalarıyla da paylaşan herkese minnettar olduklarını ve yaptıkları işten çok memnun olduklarını açıkladılar. Yeni yıldan itibaren ise albümün CD ve plak biçiminde bağımsız bir şirket aracılığıyla bulunabileceğini bildirdiler.
Grubun resmi bir açıklama yapmamış olmasına rağmen çeşitli yerlerde yer alan haberlere göre bu süre içinde site milyonlarca kez (yaklaşık 10 milyon) ziyaret edildi. Albümün kaç kişi tarafından indirildiği bilinmese de bir habere göre albüme ortalama 6 dolar ödendi. Bir başka habere göre ise yalnızca 10 Ekim günü albüm 1,2 milyon kez indirildi (doğru olabilir, çünkü siteye ulaşmak saatler alabiliyordu). Aralık başında ise birçok yayın organı sonucu “Günlerini gördüler! Sevenleri pinti çıktı işte!” diye verdi. Çünkü bir kaynağa göre albümünü grubun internet sitesinden indirenlerin sadece yüzde 38’i para ödedi. Uzmanlar (?) hemen yaygaraya başladılar: “Veriler, böyle bir riskin ancak Radiohead gibi çok başarılı gruplar tarafından göze alınabileceğini ve piyasaya yeni çıkan sanatçıların Radiohead gibi milyonlarca hayran kitlesi oluşturmadan böyle bir maceraya atılamayacağı göstermektedir.” Ancak Radiohead’in ortaya attığı soruların ortalama bir bakışla anlaşılamayacağını da teslim etmek gerekiyor.

Neden mi?
İlk olarak Radiohead keyifli bir deneyim yaşadı ve yaşattı. Bu keyfin piyasa koşulları içinde açıklanabilmesi imkânsız. Çünkü Radiohead üyelerinin kaç para toplandığıyla ilgilenmedikleri ortada. Paylaşalım dediler ve paylaştılar. Müzikal bir üretim için para konusunu ortadan kaldırıverdiler.
Diğer yandan aslında grup bir ortaoyununa da son vermiş oldu. Çünkü 1998 yılında, internet üzerinden müzik paylaşımını sağlayan Napster’dan bu yana isteyen herkes binlerce albümü internet üzerinden indirebiliyor. Örneğin grubun önceki üç albümü daha piyasaya sürülmeden aylar önce internete sızmış ve korsan olarak yayınlanmıştı. Hatta 2001 albümü olan Amnesiac’ın ilk kayıtları stüdyodan çalınmış ve albüm tamamlanmadan radyolarda çalınmaya başlanmıştı. Bu anlamıyla Radiohead’in yaptığı gönüllü paylaşım eylemi, hem dinleyicilerine hem de müzik piyasasına bir mesaj vermek anlamını taşıyor. Çünkü internetten albüm indirmek ile internet aracılığıyla müziği paylaşmak arasında fark bulunuyor. İndirmek öyle ya da böyle, daha piyasacı bir mantığa, sanatsal ürünün beleşe getirilmesi gibi dinleyiciyi eserin üretiminden yabancılaştıran bir yöne denk gelirken paylaşmak ise içinde eserin, eseri ortaya çıkaranların ve dinleyenlerin de yer aldığı kolektif bir bilince alan açıyor. Yani grubun bir tek müzik şirketlerine bayrak açtığını düşünmek yanlış olur, çünkü Gökkuşakları İçinde albümünü içten bir istekle dinleyicilerine sunan grup bir de davetiye çıkarmış oluyor. Üstünde “Beni bu kirli alışverişin ortasında yalnız bırakacak mısın?” yazan bir davetiye.
Üzerine çok söz söylenen albümün içine gelince; ağırlığı koyu renklerde olmak üzere dinleyiciyi gerçekten eşsiz bir renk cümbüşünün yer aldığı bir gökkuşağının içine çekiyor. Yıllardan sonra grubun yeniden, içinden geldiği gibi çaldığını duyabiliyorsunuz. Önceden OK Kompüter vardı, şimdi bir de In Rainbows var…

Eline sağlık Radyokafa!

Tüm sesleri, dünyanın ya da koca bir yıl bir kenara çiziktirilenler

2008-01-27T10:54:00.004+02:00

Arkhangelsk [Erik Truffaz]; The Very Best of Ethiopiques; Comicopera [Robert Wyatt]; White Chalk [PJ Harvey]; A Time for Everything [Yaron Herman Trio]; Back to Black [Amy Winehouse]; Refuge [Gilad Atzmon and The Oritnet House Ensemble]; Being There [Tord Gustavsen Trio]; New Blues [Third World Love]; Young Bones [Malia]; Metheny Mehldau Quartet; Fascinoma [Jon Hassell]; The Future is Unwritten-Joe Strummer [Belgesel Müziği]; Paris, Texas [Ry Cooder, Film Müziği]; Oldboy [Yeong-wook Jo, Film Müziği]; Twelve [Patti Smith]; In Rainbows [Radiohead]; Infinite Face [Norrda]

Aklıma takılan türküler
Hain't it funny [K. D. Lang]; Summerwine [Nancy Sinatra ve Lee Hazlewood, Bono ve The Corrs, Ville Valo ve Natalia Avelon]; Somewhere over the rainbow [Israel Kamakawiwo'ole]; Hurt [Johnny Cash]; I'm not getting enough [Yoko Ono]; Kara Araba [DandadaDan]; Whatelse is here [Royksopp]; Mi niña Lola [Buika]; Smells like teen spirit [Patti Smith]

Pj Harvey: Beyaz Tebeşir
Albümü dinleyince şarkıların, şarkıların içine sinen çığlıkların, inlemelerin, fısıltıların kodlaması olduğunu düşündüm Beyaz Tebeşir'in. Düşündüm ki Polly Jean Harvey, ufka kadar uzanan bomboş çayırların asi kızı boşluğa harfler, notalar kondurmaya çalışıyor. Örneğin doruklarında bir kartalın uçup durduğu bir dağı anlatıyor. Dünyanın keşmekeşinden kaçıp serin kar sularının aktığı, eğrelti otlarının toprağı kapladığı, kayaların yosun bağladığı bir dağa seslenmek istiyor. Ve sessizlik istiyor, içindeki sesleri duyabilmek için. "Yalnız kalır kalmaz, içindeki şeytanla da başbaşa kalıyor" ya da erken bir vedalaşma için provalar yapıyor. İçindeki sesi duyabilmek için kasabasına geri dönmüş, gitarının yanına tuşları eklemiş, piyanonun başına oturmuş ve sesine yol vermiş. Ve eşine az rastlanır bir albüm çıkmış ortaya. Avazı çıktığı kadar bağırarak...

Üçüncü dünya aşkı!
Marquez demiş ki "İnsan ancak arkadaşları için yazar!" Third World Love da sanki aynı soydan geliyor Marquezle; sanki tüm şarkılarını arkadaşları için, eğlenmek ve hoşça zaman geçirmek için çalıyor. Kasım ayında İzmir'de verdikleri konserlerinde, keyifli ezgileriyle unutulmaz bir konser vermelerinden belli oldu, şarkılarını keyifle çaldıkları. Ama bıraksalar kendilerini, tutmasalar, belki de arkadaşlarının her zaman onlarla birlikte eğleneceğini bilseler bambaşka yerlere gidecekler; notaların hakkını verebilecekleri belli ama bir yandan da bunu çok fazla dert ediyorlar. Bazen koyvermek gerekir, eğelendirmeyi ya da eğlenmeyi çok da takmadan hayatı üflemek gerekir trompetin, klarinetin, sazın, kemanın içine. Başka türlü müzik takılır kalır bir yerde, çürüyünceye kadar... Ama yine de keyifli bir Akdeniz albümü, hem de nasıl olur bilinmez ama herhalde böyle olur diyerek Akdeniz cazı dinlemek isterseniz saygıdeğer bayanlar ve saygıdeğer baylar, karşınızda Third World Love ve New Blues. "Joy of Life" ile "Hamina" şiddetle önerilir ayrıca.

Robert Wyatt - Comicopera [2007]

Halil Turhanlı'nın kitaplarını, yazılarını yıllardır takip edenler siyaset ile müzikal yaratıcılığın birleştiği birçok farklı patikayı izleme olanağı bulurlar. Robert Wyatt da bu patikaları açanlardan birisi. Bir zamanlar Britanya Komünist Partisi üyesi olan eski tüfek, 9 Ekim 2007'de, deyim yerindeyse Che'nin doğumgününü selamlamak için bir albüm yayınladı. İki aydır kulaklarımızın pasını siliyor, yeniden ve yeniden. Üç bölümden oluşan albüm birçok farklı müzisyenle (Gilad Atzmon, Brian Eno, Annie Whitehead, Yaron Stravi gibi) her bir şarkısında farklı bir yöne açılıyor. Albüm üç bölümden oluşuyor demişken, sonuncu bölümdeki şarkıların İspanyolca ve İtalyanca olduğunu ve son şarkının da Carlos Puebla'nın Hasta Siempre Commandante olduğunu belirteyim. Onca badireye rağmen yumruğu yere inmeyen bir hayat serserisinden sevgilerle...

Charlie Haden: İnsanlığın Değerlerini Yok Etmeye Çalışıyorlar!

2008-01-01T16:51:00.001+02:00

(soL dergisi, Kasım 2003, sayı 205)

Charlie Haden, caz müziğinde akustik bası eşlikçi bir müzik aleti olmaktan çıkarıp özgür doğaçla buluşturan müzisyenlerden birisi. Ayrıca oluşturduğu Liberation Music Orchesrtra ile yaptığı albümlerde, Amerikalı Pete Seeger’ın ‘We Shall Overcome’ (Biz Kazanacağız) şarkısından Şili’nin dünya devrimci hareketine en güzel armağanlarından birisi olan ‘Örgütlü Bir Halkı Hiçbir Kuvvet Yenemez’ marşına kadar bir çok devrimci halk şarkısına kendi müzikal güzelliğini kattı. Haden geçtiğimiz hafta caz festivali kapsamında Ankara’daydı. Kübalı piyanist Gonzalo Rubalcaba, tenor saksofoncu Ernie Watts, vurmalılarda Ignacio Berroa ve kemanda Federico Britos Ruiz’le birlikte iki konser veren Haden ayrıca yaşama, doğaçlamaya ve müziğe dair bir atölye programı da düzenledi. Daha önce soL sayfalarına bir çok kez konuk olan Haden’la atölye sonrasında görüştük.

Sizi caz müziğindeki özgürlük arayışıyla buluşturanlar neydi?

Öncelikle müziğin kendisi ve dünyaya geldiğim yer etkili oldu. Cazın kökleri çok özel bir zamana dayanır. Göçlerin, kölelerin özgürlük kavgalarının, coğrafi özelliklerin, Afrika kültürünün özel bir bileşimi. Bu bileşim, insanların içlerindeki müziğin ortaya çıkmış haliydi: yoksulluğun, özgürlüğün diliydi. Tabii ki bunları ben yaşamadım ama bunların hikayeleriyle büyüdüm. Charlie Parker’ı ilk dinlediğimde ne yaptığını anlamamıştım ama bildiğim tek şey, her ne yapıyorsa onun aynısını yapmak olmuştu. Televizyonun olmadığı, yalnızca radyonun dinlendiği, müziğin kağıtlar üzerinde değil de kulakla, içten geldiği gibi yapıldığı bir dönemde, ben müzikal bir ahenk (harmony) dünyasının da içine doğdum. Ailem Amerika’nın orta bölgelerindeki bir şehirde radyo programları yapıyordu. Müzikal bir ahenk diyorum ama bu mutlu olduğumuz anlamına da gelmiyordu. Afrikalıların özgürlükleri için mücadele etmeleri gibi biz de yoksullukla mücadele ediyorduk. Yoksulluk vardı, ırkçılık vardı. Ama radyoya ilk çıktığımda da yalnızca iki yaşımdaydım. Şu anda elimde olan bu kayıtlarda sesler çıkarıp annemin bana söylediği ninnileri mırıldanıyorum.

Liberation Music Orchestra’da, değişik coğrafyaların halk mücadelelerine ait bir çok devrimci şarkıyı yorumladınız. El Salvador, İspanya İç Savaşı, Şili, Bolivya, Güney Afrika’ya ait şarkıları doğaçladınız. Topluluğu hangi düşünceyle bir araya getirdiniz?

Bu şarkıların çoğu zaten çok güzel şarkılardı ve bir şarkı ne kadar güzelse, onu çalmaları için büyük müzisyenlere ilham vermesi olasılığı da o kadar çok oluyor. Bu nedenle, genellikle doğaçtan çalınmayan halk şarkılarının, bu büyük müzisyenler tarafından çalınması için esin vermek istedim. Çünkü benim bildiğim politik şarkıların bir çoğu, ki örneğin Şili’li Qualipayun’un yaptığı gibi bazı istisnalar dışında, o ülkelerin, örneğin Şili’lilerin anladığı bir noktadan, o ülkede yaşayanların kendi anladıkları tarzda çalınıyordu. Ama önemli caz müzisyenlerinin de bu şarkıları doğaçlamasını istedim.

Peki o dönem dünyasının ne gibi etkileri oldu üzerinizde? Örneğin Avrupa’da sosyalist ülkeler ve 68 öğrenci, işçi hareketleri vardı; ülkenizde Vietnam savaşı protestoları, siyahların özgürlük mücadelesi vardı. Tüm bunlar, müziğinize nasıl yansıdı?

Şuna inanıyorum ki dünyanın her hangi bir yerindeki sömürüye karşı ortaya çıkan duyarlılık, herkesi etkiler; tabii ki duyarlı bir insansanız. Müzisyen, çiftçi, avukat, telefon operatörü ya da her ne olursanız olun eğer duyarlı bir insansanız olup bitenler sizi de etkileyecektir. Elbette ki bir sanatçıysanız, sizin sanatınızı da etkileyecektir. Bir şairseniz, örneğin bunu yazmak istersiniz; bir yönetmenseniz olan biteni içeren bir film çekmek istersiniz ve eğer bir bestecisiyseniz, bir beste yapmak istersiniz. Ben güzel müzik yapmak istedim ve içimde armonik olarak ne varsa onu ortaya çıkardım. İçimde olan insani duyarlılığı ve yaratıcılığı...

Son birkaç yıl içerisinde ülkenizde de Seattle sonrasında artan kapitalizme ve sömürüye kaşı bir protesto hareketi var. Özellikle Irak’ın işgalinden sonra bu protesto daha da genişledi. Sizce genel olarak müzik ya da özel olarak cazın kendisi böyle bir döneme nasıl bir refleksle karşılık veriyor? Vermeli mi?

Olan bitenler cazdan çok daha büyük diye düşünüyorum. Caz, çok büyük bir dünya içinde çok küçük bir sanat biçimi. Eğer caz gibi bir kategoriye bakıyorsanız, endişe duyduklarımızla ilgili müzikal bakış açıcı söz konusu olduğunda bakmamız gereken esas şey nelerden esinlendiğimizdir, kategoriler değil. İnsanlık değerlerine ve yaratıcı değerlere karşı çok fazla yıkıcı olan bir devirde yaşıyoruz şu an. Düşünmemiz gerekenler, cazla ilgili her şeyden tamamen daha üst bir düzeyde. Bununla savaşmak için yollar bulmak zorundayız. Ayrıca olanlardan güç kazanmaya çalışan, yaşantıları salt açgözlülükten oluşan, askeri iktidara ihtiyaç duyan adamların peşinden gitmeye ve sığ değerlere tüm yaşamları boyunca kesin bir şekilde koşullanmış olan insanları eğitmenin de yollarını bulmalıyız. Tüm bunlar, cazın küçük dünyasından o kadar uzakta ki. Dick Cheney, Rumsfeld gibilerinin yaptıklarına dair cazı bir yerlere koymak anlamında bana sorduğunuzu kavramak benim için gerçekten zor; çünkü, hepimizin bildiği gibi, yaratıcı dünyayı yok etmek için yapabildikleri her şeyi yapan bu adamların bir çoğu cazın ne olduğunu bile bilmiyor.

Peki dünyayı ve ülkenizi nasıl değerlendiriyorsunuz?

Tarihin özgül bir döneminden geçiyoruz ve dediğim gibi kültürü, değerleri yıkmak isteyen insanlar var. Ülkenizin de yer aldığı bu bölgede, her ne kadar güzelliğin kıymetini bilmek çok daha derinlikli olsa da ABD’nin kültür üzerindeki etkisi giderek artıyor ve ne yazık ki tahrip ediyor. Benim ilk dünyam Frank Sinatra ve Duke Ellington’dan kuruluydu. Ama şimdi ABD’deki popüler müzik Madonna ve benzerlerinden oluşuyor. Giderek, Hummer cip kullanılan, müzik diye yalnızca gürültünün dinlendiği bir topluma dönüşüyoruz şu anda. Bu toplum dünyayla ilgilenmiyor; güzel olanla, şiirle ilgilenmiyor. Sanatla ilgili yapacak hiçbir şeyleri yok. Konserlerimde dinleyicileri özellikle tebrik ediyorum çünkü tüm bu keşmekeşin içinde güzel müziği dinlemeye geliyorlar. Onlara çoğalmalarını umduğumu söylüyorum. Bazen dersler verdiğim Kaliforniya Sanat Enstitüsü’nde, öğrencilere ne kadar güzel ve ne kadar farklı olduklarını söylüyorum. Müziğinizi en az hayatınız kadar ciddiye alın, diyorum çünkü orada bulunarak hayatlarını riske atıyorlar. Çünkü en küçük talihsiz bir olay onları işe yaramaz bireylere çevirir böylesi bir toplumda.

web sayfası: http://www.charliehadenmusic.com/